Saturday, June 20, 2026

14. కాపి మధురిపుణా విలసతి


 జయదేవ కవి విరచిత గీతగోవిందంలోని 14వ అష్టపదికి సంబంధించిన ప్రతిపదార్థము, తాత్పర్యము, విశేషములు

కాపి మధురిపుణా విలసతి  అష్టపది వివరాలు

  • రాగము: వసంత రాగము
  • తాళము: యతి తాళము

పల్లవి

కాపి మధురిపుణా విలసతి యువతిరధికగుణా ॥ ధ్రువమ్ ॥

ప్రతిపదార్థము

కాపి = ఏ ఒక్కో, మధురిపుణా = మధు అనే రాక్షసుని శత్రువైన శ్రీకృష్ణునితో, విలసతి = విహరిస్తూ ఆనందిస్తున్నదో, యువతిః = ఆ యువతి (గోపిక), అధికగుణా = నాకంటే ఎక్కువ గుణములు కలది;

తాత్పర్యము

""ఓ సఖీ! నాకంటే ఎక్కువ గుణములు కలిగిన ఏ ధన్యు రాలైన యువతియో, మధువైరి అయిన ఆ శ్రీకృష్ణునితో కలిసి ఇప్పుడు అమితానందంతో విహరిస్తున్నది."."

విశేషములు

ఇక్కడ రాధాదేవి తీవ్రమైన ఈర్ష్యాసూయలతో, విరహవేదనతో మాట్లాడుతోంది. 'మధురిపుడు' అంటే మధు అనే రాక్షసుడిని సంహరించినవాడు అని అర్థం. వ్యంగ్యంగా రాధ ఏమంటుందంటే—"అతడు మాధుర్యానికి శత్రువు (మధు-రిపు), అందుకే నాలోని అమాయకపు ప్రేమామృతాన్ని వదిలేసి, వేరొకతెతో లీలలో మునిగిపోయాడు" అని. అలాగే 'అధికగుణా' (నాకంటే ఎక్కువ గుణాలు కలది) అనడంలో కూడా ఆక్షేపణ ఉంది. "నాకంటే తక్కువ గుణాలు ఉన్న ఒక సాధారణ యువతితో అతడు సుఖించడం ఆశ్చర్యకరం!" అనే వ్యంగ్యార్థం ఇందులో దాగి ఉంది.

మొదటి చరణము

స్మరసమరోచితవిరచితవేశా । దలితకుసుమదరవిలులితకేశా ॥ ౧ ॥

ప్రతిపదార్థము

స్మర = మన్మథుని యొక్క, సమర = యుద్ధమునకు, ఉచిత = తగినట్లుగా, విరచిత = అలంకరించుకోబడిన, వేశా = వేషము (వస్త్రాలంకారములు) కలదో, దలిత = నలిగిపోయిన, కుసుమ = పూలు కలిగి, దర = కొద్దిగా, విలులిత = విడిపోయి (జారి) కదులుతున్న, కేశా = ముంగురులు (కూడలి) కలదో;

తాత్పర్యము

"ఆ యువతి మన్మథ సామ్రాజ్య యుద్ధానికి (సురత క్రీడకు) అనుకూలమైన వస్త్రభూషణములతో చక్కగా అలంకరించుకుంది. ఆ ప్రణయ యుద్ధంలో వారి శరీరాల ఒరిపిడికి ఆమె తలలోని పూలు నలిగి కిందపడిపోతున్నాయి. బిగుతుగా ముడివేసిన ఆమె కేశపాశం విడిపోయి, ఇటూ అటూ ఊగులాడుతోంది."

విశేషములు

కవి ఇక్కడ శృంగార రసాన్ని 'యుద్ధం' (స్మర-సమర) తో పోల్చారు. ఈ సురత సంగ్రామంలో ప్రేమికుల మధ్య జరిగే ఘర్షణ వల్ల నాయక జడ ముడి వీడిపోవడం, జుట్టులోని పూలు రాలిపోవడం వంటివి సంభవించాయి. ఇది శృంగార శాస్త్రంలో చెప్పబడిన 'విపరీత రతి' (నాయకి ప్రాధాన్యత వహించే క్రీడ) ను సూచిస్తోంది. రాధాదేవి తన మనోవేదనను సఖి వద్ద ప్రకటిస్తూ, ఆ అపరిచిత యువతి కృష్ణుడిని ఏ విధంగా వశపరచుకుందో ఊహిస్తూ విలపిస్తోంది.


రెండవ చరణము

హరిపరిరంభణవలితవికారా । కుచకలశోపరి తరలితహారా ॥ ౨ ॥

 

ప్రతిపదార్థము

హరి = శ్రీకృష్ణుని యొక్క, పరిరంభణ = గాఢాలింగనము చేత, వలిత = ఉద్భవించిన (కలిగిన), వికారా = శృంగార చేష్టలు (శరీర వికారములు లేదా పులకరింతలు) కలదో, కుచ = స్తనములనే, కలశ = కలశముల (కుండల), ఉపరి = పైన, తరలిత = ఇటూ అటూ కదులుతున్న (ఊగులాడుతున్న), హారా = ముత్యాల హారములు కలదో;

తాత్పర్యము

"శ్రీకృష్ణుని యొక్క గాఢమైన కౌగిలింత వల్ల ఆ యువతి ఒడలంతా అమితమైన శృంగార పరవశత్వంతో కూడిన పులకరింతలు, శారీరక మార్పులు పొందుతోంది. ప్రణయ కేళిలో నిమగ్నమవడంచేత కలశాల వంటి ఆమె వక్షఃస్థలంపై ధరించిన ముత్యాల హారాలు వేగంగా ఇటూ అటూ ఊగులాడుతున్నాయి."

విశేషములు

శ్రీరాధ తన ప్రతిద్వంది అయిన ఆ గోపిక కృష్ణునితో ఏ విధంగా సుఖిస్తోందో ఊహిస్తూ ఇక్కడ వర్ణిస్తోంది. 'హరిపరిరంభణ' అనగా భగవంతుని స్పర్శ వల్ల కలిగే పరమానందం. ఆ ఆలింగన ప్రభావం వల్ల రోమాంచం (గూస్‌బంప్స్), చెమటలు పట్టడం వంటి సాత్విక వికారాలు ఆమె శరీరంలో కనిపిస్తున్నాయని రాధ భావిస్తోంది. అలాగే 'తరలితహారా' (హారాలు ఊగడం) అనే వర్ణన శృంగార శాస్త్రరీత్యా 'విపరీత రతి'ని ధ్వనింపజేస్తోంది.నాయికఉత్సాహంతో, క్రియాశీలకమైన పాత్రను పోషిస్తూ ప్రణయ క్రీడలో పాల్గొన్నప్పుడు మాత్రమే ఆమె హారాలు అంత వేగంగా చలిస్తాయని కవి ఇక్కడ వ్యంగ్యంగా తెలియజేశారు.


మూడవ చరణము

విచలదలకలలితాననచంద్రా । తదధరపానరభసకృతతంద్రా ॥ ౩ ॥

ప్రతిపదార్థము

విచలత్ = ఇటూ అటూ కదులుతున్న, అలక = ముంగురుల చేత, లలిత = సుందరమైన, ఆనన = ముఖమనే, చంద్రా = చంద్రుడు కలదో, తత్ = ఆ శ్రీకృష్ణుని యొక్క, అధర = పెదవి యొక్క, పాన = అమృతమును ఆస్వాదించాలనే, రభస = అమితమైన వేగము (తొందరపాటు) చేత, కృత = బద్ధకముతో (పరవశత్వముతో) కూడిన, తంద్రా = కనులు మూతలు పడే స్థితి (కునుకు లేదా మగత) పొందినదో;

తాత్పర్యము

"ప్రణయ క్రీడలోని చలనాల వల్ల ఆ యువతి యొక్క కదులుతున్న ముంగురులు ఆమె చంద్రబింబం వంటి ముఖానికి మరింత శోభను చేకూరుస్తున్నాయి. శ్రీకృష్ణుని అధరామృతాన్ని అమితమైన వేగంతో, తనివితీరా గ్రోలాలనే ఆరాటంలో, ఆ సుఖ పారవశ్యానికి లోనై ఆమె కళ్ళు మూతలు పడి మగత నిద్ర వంటి స్థితిని పొందుతోంది."

విశేషములు

ఇక్కడ కవినాయికముఖాన్ని చంద్రునితో (ఆననచంద్ర), ఆమె జుట్టు కొసలను ఆ చంద్రుడిని తాకుతున్న నల్లని మేఘాలతో పోల్చారు. శ్రీకృష్ణుని పెదవుల రసాన్ని ఆస్వాదించడంలో ఆమె పొందుతున్న అలౌకిక ఆనందాన్ని 'తంద్రా' (మగత లేదా కునుకు) అనే పదం ద్వారా వ్యక్తపరిచారు. శృంగార అనుభూతి చరమసీమకు చేరినప్పుడు కలిగే శారీరక పరవశత్వం వల్ల ఆమె కళ్ళు పూర్తిగా మూసుకుపోయాయి. వ్యాఖ్యానకారులు దీనిని 'కపట నిద్ర'గా కూడా అభివర్ణిస్తారు, అనగా బాహ్య ప్రపంచాన్ని మరిచిపోయి, కేవలం ఆ ప్రణయ సుఖంలోనే లీనమై నిద్రపోతున్నట్లు నటించడం.

నాల్గవ చరణము

చంచలకుండలలలితకపోలా । ముఖరితరసనాజఘనగతిలోలా ॥ ౪ ॥

ప్రతిపదార్థము

చంచల = ఇటూ అటూ వేగముగా కదులుతున్న, కుండల = కర్ణాభరణముల (పోగుల) చేత, లలిత = అతి సుందరముగా మారిన, కపోలా = బుగ్గలు (కెండామరలు) కలదో, ముఖరిత = ధ్వనింపజేయబడిన, రసనా = మొలనూలి గంటలు కలిగిన, జఘన = కటి ప్రదేశము యొక్క (నడుము మరియు పిరుదుల), గతి = చలనముల యందు, లోలా = మిక్కిలి చంచలత్వము (వేగము) కలదో;

తాత్పర్యము

"ప్రణయ యుద్ధంలో ఆమె కదలికల వల్ల చెవులకు ఉన్న కుండలాలు వేగంగా ఊగుతుండగా, ఆ వెలుగులు పడి ఆమె బుగ్గలు మరింత కాంతివంతమై, మనోహరంగా కనిపిస్తున్నాయి. అలాగే, ఆమె నడుము కదలికల వేగానికి, మొలనూలుకు ఉన్న చిన్న చిన్న మువ్వలు (గంటలు) మధురంగా వినబడేలా నిరంతరాయంగా ధ్వనిస్తున్నాయి."

విశేషములు

శ్రీరాధ ఆ అపరిచిత గోపిక యొక్క శృంగార చేష్టలను శబ్ద, దృశ్య రూపాల్లో ఊహిస్తూ సఖికి వివరిస్తోంది. రతిక్రీడలోనాయికచురుకైన పాత్రను పోషిస్తున్నప్పుడు (విపరీత రతి) ఆమె తల ఊగడం వల్ల చెవి కుండలాలు చంచలమై బుగ్గలను తాకుతుంటాయి. అదే సమయంలో ఆమె నడుము, ఊరువుల కదలికల వల్ల మొలనూలు (రసనా లేదా మేఖల) లోని మణిఘంటికలు జుం జుం అంటూ శబ్దం చేస్తాయి. కామదేవుని విజయ దుందుభిలా ఆ మొలనూలి సవ్వడి వినిపిస్తోందని కవి ఇక్కడ ధ్వనింపజేశారు.

ఐదవ చరణము

దయితవిలోకితలజ్జితహసితా । బహువిధకూజితరతిరసరసితా ॥ ౫ ॥

ప్రతిపదార్థము

దయిత = ప్రియుడైన శ్రీకృష్ణుని యొక్క, విలోకిత = వీక్షణముల (చూపుల) చేత, లజ్జిత = సిగ్గుపడినదై, హసితా = మందహాసము (చిరునవ్వు) చేసినదో, బహువిధ = అనేక రకములైన, కూజిత = పక్షుల ధ్వనుల వంటి (కూజితముల వంటి) అవ్యక్త మధుర ధ్వనులతో, రతిరస = ప్రణయ సుఖ రసము నందు, రసితా = ఓలలాడుతూ ఆనందిస్తున్నదో;

తాత్పర్యము

"ప్రియుడైన శ్రీకృష్ణుడు తనను తదేకంగా చూసేసరికి ఆ గోపిక సిగ్గుతో తలవంచుకుని లలితంగా చిరునవ్వులు చిందిస్తోంది. ఆపై ప్రణయ కేళి యొక్క పరమానంద స్థితిలో, సురత సుఖ రసాన్ని ఆస్వాదిస్తూ ఆమె కోయిలలు, హంసల ధ్వనుల వంటి అనేక రకాల అవ్యక్త మధుర శబ్దాలను (సీత్కారాలను) పలుకుతోంది."

విశేషములు

ఇక్కడ శృంగార శాస్త్రంలో చెప్పబడిన నాయకా-నాయకీల భావప్రకటనలు అద్భుతంగా వర్ణించబడ్డాయి. ప్రియుని చూపులు తాకగానే లజ్జతో కూడిన చిరునవ్వు (లజ్జిత హసితం) చిందించడం ఉదాత్తనాయికలక్షణం. అలాగే రతిక్రీడ చరమసీమకు చేరినప్పుడు, అమితమైన శారీరక పారవశ్యం వల్ల శ్వాస వేగవంతమైనాయికనోటి నుండి వెలువడే మధుర సీత్కారాలను కవి పక్షుల కూజితాలతో పోల్చారు. శ్రీరాధ ఆ పరకాంత పొందుతున్న అలౌకిక శృంగార సుఖాన్ని ఊహిస్తూ, తన విరహ వేదనను వ్యక్తపరుస్తోంది.

ఆరవ చరణము

విపులపులకపృథువేపథుభంగా । శ్వసితనిమీలితవికసదనంగా ॥ ౬ ॥

ప్రతిపదార్థము

విపుల = అమితమైన (పెద్దవైన), పులక = రోమాంచములు (పులకరింతలు), పృథు = అధికమైన, వేపథు = వణుకు (కంపనము) ల యొక్క, భంగా = అలల వంటి పరంపరలు కలదో, శ్వసిత = వేడి నిట్టూర్పుల చేతను, నిమీలిత = మూసుకున్న కనుల చేతను, వికసత్ = వ్యక్తమవుతున్న (ప్రకాశిస్తున్న), అనంగా = మన్మథ వికారము (సురత సుఖ పారవశ్యము) కలదో;

తాత్పర్యము

"సముద్రంలో అలలు ఒకదాని వెనుక ఒకటి లేచినట్లుగా, ఆ యువతి శరీరంలో అమితమైన పులకరింతలు, తీవ్రమైన కంపనాలు తరంగాలులా ఉప్పొంగుతున్నాయి. సుఖ పారవశ్యంతో ఆమె విడిచే వేడి నిట్టూర్పులు, పూర్తిగా ముడుచుకున్న ఆమె కళ్ళు—ఆమెలో మన్మథ సామ్రాజ్యం (శృంగార సుఖం) ఎంతగా వికసించిందో, ఆమె ఎంతగా లీనమైందో స్పష్టంగా తెలియజేస్తున్నాయి."

విశేషములు

ఈ చరణంలో శృంగార రసంలో కలిగే సాత్విక భావాలైన 'రోమాంచం' (పులకరింత), 'వేపథువు' (వణుకు) లను కవి సముద్రపు అలలతో (భంగ) పోల్చడం ఎంతో అద్భుతమైన శిల్పం. ప్రణయ కేళి చరమసీమకు చేరినప్పుడునాయికశరీరం అలెక్ట్రిఫై అయి కంపించిపోతుంది. ఆ సమయంలో వచ్చే దీర్ఘ శ్వాసలు (శ్వసిత), పరవశత్వంతో మూసుకుపోయే కళ్ళు (నిమీలిత) ఆమె అంతరంగంలోని అలౌకిక కామ సుఖాన్ని (వికసదానంగ) బయటపెడుతున్నాయని రాధాదేవి ఇక్కడ విలపిస్తూ వర్ణిస్తోంది.

ఏడవ చరణము

శ్రమజలకణభరసుభగశరీరా । పరిపతితోరసి రతిరణధీరా ॥ ౭ ॥

ప్రతిపదార్థము

శ్రమజల = సురత శ్రమ వల్ల కలిగిన చెమట యొక్క, కణ = బిందువుల, భర = సమూహము చేత, సుభగ = మిక్కిలి అందమైన, శరీరా = దేహము కలదో, పరిపతితా = వాలిపోయినదై (కూలబడినదై), ఉరసి = శ్రీకృష్ణుని వక్షఃస్థలముపై, రతి = ప్రణయమనే, రణ = యుద్ధము నందు, ధీరా = నెరజాన (సమర్థురాలు) అయినదో;

తాత్పర్యము

"ఆ ప్రణయ యుద్ధంలో అత్యంత నైపుణ్యం కలిగిన ఆ ధీర వనిత, సురత క్రీడ వల్ల కలిగిన శ్రమ కారణంగా ఒడలంతా చెమట బిందువులతో నిండిపోయింది. ఆ శ్రమజల కణాల కాంతి వల్ల ఆమె శరీరం మరింత శోభాయమానంగా, సుందరంగా కనిపిస్తోంది. ఆ రతి సంగ్రామ శ్రమకు పూర్తిగా అలసిపోయి, చివరకు ఆమె శ్రీకృష్ణుని విశాలమైన రొమ్ముపై (వక్షఃస్థలంపై) విశ్రాంతి కోసం వాలిపోయింది."

విశేషములు

కవి ఇక్కడ శృంగార కేళిని 'రతి-రణం' (ప్రణయ యుద్ధం) గాను, అందులో పాల్గొన్న నాయకిని 'ధీర' (యుద్ధ రంగంలో స్థిరంగా పోరాడే వీరుని వంటి నెరజాన) గాను వర్ణించారు. తీవ్రమైన శారీరక శ్రమ వల్ల కలిగే స్వేద బిందువులు (శ్రమజలకణ) ఆమె శరీరానికి ముత్యాల అలంకారంలా అదనపు సౌందర్యాన్ని తెచ్చాయని కవి భావన. విపరీత రతిలో క్రియాశీలక పాత్ర పోషించి, అలసట చెందిననాయికచివరకు నాయకుని గుండెలపై ఒరిగిపోవడం శృంగార శాస్త్ర సంప్రదాయం. శ్రీరాధ ఆ గోపిక యొక్క అదృష్టాన్ని, ఆమె నైపుణ్యాన్ని తలచుకుంటూ విరహ తాపంతో సఖి వద్ద ఈ విధంగా పలుకుతోంది.

ఎనిమిదవ చరణము

శ్రీజయదేవభణితహరిరమితమ్ । కలికలుషం జనయతు పరిశమితమ్ ॥ ౮ ॥

ప్రతిపదార్థము

శ్రీజయదేవ = శ్రీ జయదేవ కవి చేత, భణిత = చెప్పబడిన (రచించబడిన), హరి = శ్రీకృష్ణుని యొక్క, రమితమ్ = ప్రణయ విహార వర్ణన, కలి = కలియుగం యొక్క, కలుషమ్ = పాపములను (మలినములను), జనయతు = చేయుగాక, పరిశమితమ్ = పూర్తిగా నశింపజేయుగాక (శాంతింపజేయుగాక);

తాత్పర్యము

"శ్రీ జయదేవ కవి చేత అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో వర్ణించబడిన శ్రీహరి యొక్క ఈ శృంగార లీలా విహార గాథ, దీనిని ఆలకించే మరియు కీర్తించే భక్తుల హృదయాలలోని కలియుగ సంబంధమైన సర్వ పాపములను, మానసిక మలినములను (కామ వికారములను) సంపూర్ణంగా నశింపజేసి, ప్రశాంతతను చేకూర్చుగాక!"

విశేషములు

సాధారణంగా లౌకిక శృంగార వర్ణనలు మనుషులలో కామ వికారాలను కలిగిస్తాయి, కానీ భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుని లీలలు (ముఖ్యంగా గోపికలతో కూడిన రాసలీలలు) అలౌకికమైనవి. ఈ చరణంలో జయదేవ కవి అష్టపది ఫలశ్రుతిని అందించారు. బాహ్య దృష్టికి ఇది విపరీత రతి వర్ణనగా కనిపించినప్పటికీ, ఆధ్యాత్మికంగా ఇది జీవాత్మ-పరమాత్మల పరమ సంయోగానికి ప్రతీక. కలియుగంలో మానవ హృదయాలను పీడించే కామ క్రోధాది మలినాలను ఈ పవిత్ర లీలా శ్రవణం పూర్తిగా కడిగివేస్తుందని (కలికలుష నాశనం), వినేవారికి భగవద్భక్తిని, శాంతిని ప్రసాదిస్తుందని కవి ఇక్కడ నొక్కి చెప్పారు.

 

No comments:

Post a Comment

24 అష్టపదుల అర్థాల లంకెలు

  24 అష్టపదుల పేర్లు - అర్థాల లంకెలు 1. ప్రలయ-పయోధి-జలే (pralaya-payodhi-jale) https://jayadevashtapadi.blogspot.com/20...