12. నాథ హరే సీదతి రాధా
రాగము: గుణకరి రాగము
తాళము: రూపక తాళము
పల్లవి
నాథ హరే సీదతి రాధా వాసగృహే ॥
ప్రతిపదార్థము:
నాథ = ఓ నాథుడా! (రక్షకుడా!)
హరే = ఓ హరి! (శ్రీకృష్ణా!)
రాధా = రాధాదేవి
వాసగృహే = మీరిద్దరూ కలుసుకోవలసిన సంకేత స్థలంలో (లతా గృహంలో)
సీదతి = తీవ్రమైన విరహ వేదనతో కుంగిపోతోంది.
తాత్పర్యము:
ఓ నాథా! ఓ హరీ! నీవే దిక్కుగా భావించే రాధాదేవి, మీరిద్దరూ కలుసుకోవలసిన ఆ లతాకుంజంలో (సంకేత గృహంలో) నీ కోసం నిరీక్షిస్తూ, నీ విరహాన్ని భరించలేక తీవ్రమైన దుఃఖంలో, నిరాశలో మునిగిపోతోంది.
విశేషములు:
ఇక్కడ రాధ "వాసకసజ్జిక" అనే నాయికగా కనిపిస్తుంది. ప్రియుడి రాక కోసం సర్వసిద్ధం చేసుకుని, అతడు రావడం ఆలస్యమవడంతో ఆమె మనస్సు ఎంతో వ్యాకులతకు గురవుతోంది. రాధకు శ్రీకృష్ణుడు తప్ప వేరే శరణ్యం లేదని చెలికత్తె (సఖి) కృష్ణుడికి ఆమె స్థితిని వివరిస్తున్న సందర్భం ఇది.
మొదటి చరణము
పశ్యతి దిశి దిశి రహసి భవంతమ్ । తదధరమధురమధూని పిబంతమ్ ॥
ప్రతిపదార్థము:
దిశి దిశి = ప్రతి దిక్కునందును (అన్ని వైపులా)
రహసి = ఏకాంతంలో
తద్-అధర-మధుర-మధూని = ఆమె (రాధ) యొక్క అధరామృతాన్ని (పెదవుల తేనెను)
పిబంతమ్ = జుర్రుకుంటున్న (ఆస్వాదిస్తున్న)
భవంతమ్ = నిన్ను (శ్రీకృష్ణుడిని)
పశ్యతి = (రాధ తన అంతరంగంలో) చూస్తోంది.
తాత్పర్యము:
శ్రీకృష్ణా! ఏకాంతంలో తన పెదవుల పైనున్న మధురమైన అమృతాన్ని ఎంతో నేర్పుగా గ్రోలుతున్న నిన్నే, ఆమె తన అంతరంగంలో మరియు కన్నుల ఎదుట అన్ని దిక్కులా చూస్తోంది. (బాహ్య ప్రపంచంలో నువ్వు లేకపోయినా, ఆమె భ్రమలో నువ్వు తనతోనే ఉన్నట్లు భావిస్తోంది).
విశేషములు:
కృష్ణమయ జగత్తు: రాధ తీవ్రమైన ధ్యానంలో (భావనలో) మునిగిపోవడం వల్ల, ఆమెకు దిక్కులన్నీ "కృష్ణమయం" గానే కనిపిస్తున్నాయి. బాహ్య స్మారక తప్పి, అంతటా కృష్ణుడినే దర్శిస్తోంది.
ప్రేమ తత్వము: గాఢమైన ప్రేమ (ప్రేమ ప్రకర్ష) వల్ల శరీరము, మనస్సు సమన్వయం కోల్పోతాయి. మనస్సు శ్రీకృష్ణుడి లీలలను ఆస్వాదిస్తూ ఉంటే, శరీరం మాత్రం చలనం లేని స్థితికి (నిశ్చేష్ట స్థితికి) చేరుకుంటుంది. రాధ చెవుల ద్వారా నీ గుణగణాలను వింటూ, నీ రూపాన్నే మనసులో నింపుకుందని సఖి కృష్ణుడికి తెలియజేస్తోంది.
రెండవ చరణము
విహితవిశదబిసకిసలయవలయా । జీవతి పరమిహ తవ రతికలయా ॥ నాథ హరే సీదతి రాధా వాసగృహే ॥
ప్రతిపదార్థము:
విహిత = ధరించబడిన
విశద = స్వచ్ఛమైన తెల్లని
బిస = తామర తూడులు (తామర కాడల నార)
కిసలయ = లేత చిగురుటాకులు
వలయా = గాజులు, హారములు, మొలనూలు మొదలైన ఆభరణములు కలది
ఇహ = ఈ లోకంలో (ఈ విరహ స్థితిలో)
తవ = నీయొక్క
రతికలయా = శృంగార విలాసాలను (కలయికను) ఆస్వాదించాలనే ఆశ చేతనే
పరమ్ = కేవలము
జీవతి = ప్రాణాలతో జీవించి ఉంది.
తాత్పర్యము:
శ్రీకృష్ణా! విరహ తాపం వల్ల కలిగే శరీరం కాలిపోతున్నంత మంటను తట్టుకోవడానికి రాధ స్వచ్ఛమైన తెల్లని తామర తూడులను, చల్లని లేత చిగురుటాకులను గాజులుగా, దండలుగా, ఒంటి ఆభరణాలుగా ధరించింది. నీతో కలసి ఆనందించే ఆ శృంగార సుఖంపై ఉన్న ఆశతో మాత్రమే ఆమె ఇప్పటికీ ఎలాగోలా ప్రాణాలు నిలుపుకుని ఉంది.
విశేషములు:
విరహ తాప ఉపశమనం: కామ తాపాన్ని (విరహాగ్నిని) చల్లార్చుకోవడానికి పూర్వకాలంలో నాయికలు తామర తూడులు, చల్లని ఆకులు ధరించడం కవుల వర్ణన. రాధ కూడా అదే చేసింది.
జీవన హేతువు: విరహ వేదన వల్ల రాధ శరీరం అంతగా క్షీణించిపోయినా, ఆమె హృదయ తంత్రులలో ఇంకా నీ ప్రేమ తరంగాలు ప్రతిధ్వనిస్తూనే ఉన్నాయి. నీతో పొందే ఆనందానుభూతిని తలచుకోవడం వల్లే ఆమె శ్వాస ఆగకుండా నడుస్తోంది. నీపై ఉన్న అపారమైన అనురాగమే ఆమె బ్రతికి ఉండడానికి ఏకైక కారణం అని సఖి వివరిస్తోంది.
మూడవ చరణము
ముహురవలోకితమండనలీలా । మధురిపురహమితి భావనశీలా ॥ నాథ హరే సీదతి రాధా వాసగృహే ॥
ప్రతిపదార్థము:
అహమ్ = నేను
మధురిపుః (మధురిపుడు) = మధు అనే రాక్షసుడిని సంహరించిన శ్రీకృష్ణుడను
ఇతి = అని
భావనశీలా = నిరంతరం భావిస్తూ (తన్మయత్వంతో ఊహిస్తూ)
ముహుః = పదే పదే (మళ్లీ మళ్లీ)
అవలోకిత = చూడబడుతున్న
మండనలీలా = అలంకార విలాసములు కలది.
తాత్పర్యము:
ఓ కృష్ణా! రాధ తన అస్తిత్వాన్ని మరిచిపోయి, నీతో పూర్తిగా తాదాత్మ్యం చెందింది. ఆమె తనను తాను "నేనే మధురిపుడను (శ్రీకృష్ణుడను)" అని భావిస్తోంది. అలా కృష్ణుడిలా ఊహించుకుంటూ, కృష్ణుడి ఆభరణాలను, రాధకు అలంకరించే ఆభరణాలను పదే పదే ఆశ్చర్యంతో చూసుకుంటోంది.
విశేషములు:
తాదాత్మ్య స్థితి (భ్రమ/తన్మయత్వము): తీవ్రమైన విరహ పరాకాష్ఠలో ప్రేమికులు తమను తాము మరిచిపోయి తాము ప్రేమించిన వ్యక్తిగా మారిపోతారు. ఇక్కడ రాధ తన ప్రాణం కృష్ణుడి ప్రాణంతో ఒకటైపోయిందని భావించి, స్త్రీల ఆభరణాలను పక్కన పెట్టి, కృష్ణుడి లాంటి పురుష అలంకారాలను (కిరీటం, కర్ణాభరణాలు, వనమాల) ధరిస్తోంది.
చిత్రమైన స్థితి: మొదట కృష్ణుడి రూపంలోకి మారిపోయి, "నేను కృష్ణుడిని, రాధతో సుఖించడానికి ఇవి నాకు తగిన ఆభరణాలు" అని మురిసిపోతుంది. ఆ తర్వాత మళ్లీ మాధవుడి రూపంలో ఉంటూనే, ఎదురుగా ఉన్న రాధ (తన స్వంత) ఆభరణాలను చూసి ఆశ్చర్యపోతుంది. విరహం ఆమెను ఇంతటి విచిత్ర మానసిక స్థితికి నెట్టిందని సఖి అంటోంది.
నాలుగవ చరణము
త్వరితముపైతి న కథమభిసారమ్ । హరిరితి వదతి సఖీమనువారమ్ ॥ నాథ హరే సీదతి రాధా వాసగృహే ॥
ప్రతిపదార్థము:
హరిః = శ్రీహరి (కృష్ణుడు)
అభిసారమ్ = (మనం కలుసుకోవలసిన) సంకేత స్థలానికి
త్వరితమ్ = వేగముగా
కథమ్ = ఎందుకు
న ఉపైతి = రావడం లేదు?
ఇతి = అని
అనువారమ్ = పదే పదే (ప్రతిసారీ)
సఖీమ్ = తన చెలికత్తెతో
వదతి = అడుగుతోంది (చెబుతోంది).
తాత్పర్యము:
శ్రీకృష్ణా! రాధ విరహంతో తల్లడిల్లుతూ, తన చెలికత్తె (సఖి) దగ్గరకు వెళ్లి, "సఖీ! శ్రీహరి మన సంకేత స్థలానికి అంత త్వరగా ఎందుకు రావడం లేదు? ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నాడు?" అని పదే పదే అమాయకంగా, ఆర్తిగా అడుగుతోంది.
विశేషములు:
రాధకు క్షణమొక యుగంలా గడుస్తోంది. కృష్ణుడు ఎప్పుడెప్పుడు వస్తాడా అని ఎదురుచూస్తూ, ఆమెకు ఓపిక నశించిపోతోంది. సమయం గడుస్తున్న కొద్దీ ఆందోళన పెరిగి, తన మనసులోని ఆవేదనను సఖి ముందు ఇలా వెళ్లగక్కుతోంది.
ఐదవ చరణము
శ్లిష్యతి చుంబతి జలధరకల్పమ్ । హరిరుపగత ఇతి తిమిరమనల్పమ్ ॥ నాథ హరే సీదతి రాధా వాసగృహే ॥
ప్రతిపదార్థము:
జలధర-కల్పమ్ = నీటితో నిండిన నల్లని మేఘంలా ఉన్న
అనల్పమ్ = దట్టమైన (మిక్కుటమైన)
తిమిరమ్ = చీకటిని చూసి
హరిః = శ్రీకృష్ణుడు
ఉపగతః = వచ్చేశాడు
ఇతి = అని భావించి
శ్లిష్యతి = (ఆ చీకటిని) కౌగిలించుకుంటోంది
చుంబతి = ముద్దు పెట్టుకుంటోంది.
తాత్పర్యము:
కృష్ణా! ఆ లతా గృహంలో అలుముకున్న, వర్షించే మేఘంలాంటి దట్టమైన నీలపు చీకటిని చూడగానే... "ఆహా! నా కృష్ణుడు వచ్చేశాడు" అని రాధ భ్రమపడింది. పరవశంతో ఆ నల్లని చీకటినే తన గుండెలకు హత్తుకుని గాఢంగా కౌగిలించుకుంటూ, ముద్దులు కురిపిస్తోంది.
విశేషములు:
రూప సాదృశ్య భ్రమ: శ్రీకృష్ణుని శ్యామల (నల్లని) కోమల శరీరం దట్టమైన మేఘంతోను, చీకటితోను పోల్చబడుతుంది. ఇక్కడ రాధ విరహ తీవ్రత వల్ల ఆ నల్లని చీకటినే కృష్ణుడిగా భావించి మోసపోయింది. ఇది ఆమె ప్రేమ యొక్క ఉత్కృష్ట దశకు నిదర్శనం.
ఆరవ చరణము
భవతి విలంబిని విగలిత లజ్జా । విలపతి రోదితి వాసకసజ్జా ॥ నాథ హరే సీదతి రాధా వాసగృహే ॥
ప్రతిపదార్థము:
విలంబిని భవతి = (నువ్వు రావడం) ఆలస్యమయేసరికి
వాసకసజ్జా = (ప్రియుడి కొరకు శయ్యను, తనను) అలంకరించి వేచియున్న రాధ
విగలిత-లజ్జా = సిగ్గును పూర్తిగా విడిచిపెట్టి (లోకజ్ఞానం మరిచి)
విలపతి = విలపిస్తోంది (ప్రలాపిస్తోంది)
రోదితి = పెద్దగా ఏడుస్తోంది.
తాత్పర్యము:
శ్రీకృష్ణా! నువ్వు రావడం చాలా ఆలస్యమైంది. అంతలోనే బాహ్య స్మారక లోకి వచ్చిన రాధకు, తాను కౌగిలించుకున్నది నిన్ను కాదు, కేవలం దట్టమైన చీకటిని మాత్రమే అని తెలిసిపోయింది. ఆ భ్రమ తొలగిపోగానే తన అమాయకత్వానికి సిగ్గుపడుతూ, చివరికి ఆ సిగ్గును కూడా మరిచిపోయి, "నా ప్రియుడు ఇంకా రాలేదే" అని బిగ్గరగా రోదిస్తూ, విలపిస్తోంది.
విశేషములు:
వాసకసజ్జికా నాయిక: లతాకుంజాన్ని పూలతో అలంకరించి, పూలశయ్యను సిద్ధం చేసి, ప్రియుడి కోసం ఎదురుచూసే నాయికను "వాసకసజ్జ" అంటారు. ఇక్కడ రాధ ఆ స్థితిలోనే ఉంది. తాను చీకటిని కౌగిలించుకున్నానని సఖి చూసిందేమోనన్న సిగ్గు, కృష్ణుడు రాలేదన్న ఆరాటం కలసి ఆమెను లోక నిందలకు, సిగ్గుకు అతీతంగా పెద్దగా ఏడ్చేలా చేశాయి.
ఏడవ చరణము - ఫలశ్రుతి
శ్రీజయదేవకవేరిదముదితమ్ । రసికజనం తనుతామతిముదితమ్ ॥ నాథ హరే సీదతి రాధా వాసగృహే ॥
ప్రతిపదార్థము:
శ్రీ-జయదేవ-కవేః = శ్రీ జయదేవ కవి చేత
ఉదితమ్ = చెప్పబడిన (రచించబడిన)
ఇదమ్ = ఈ (మధురమైన) గీతము
రసిక-జనమ్ = రసజ్ఞులైన భక్తులకు/సహృదయులకు
అతి-ముదితమ్ = మిక్కిలి ఆనందాన్ని
తనుతామ్ = కలిగించుగాక!
తాత్పర్యము:
శ్రీ జయదేవ మహాకవి ద్వారా చెప్పబడిన, రాధాకృష్ణుల విరహ వేదనను తెలిపే ఈ మధురమైన గీతము, భగవత్ లీలామృతాన్ని ఆస్వాదించగల రసజ్ఞులైన భక్తుల హృదయాలలో అమితమైన ఆనందాన్ని, భక్తిభావాన్ని నింపుగాక!
విశేషములు:
రస వివేచన: ఈ పన్నెండవ అష్టపది శృంగార రసంలోని "విప్రలంభ శృంగార భావాన్ని" (ఎడబాటు వల్ల కలిగే విరహాన్ని) అద్భుతంగా ఆవిష్కరించింది.
అలంకారము: ఇక్కడ 'సముచ్చయ' అలంకారం ఉపయోగించబడింది.
నాయక-నాయికల స్వభావం: ఇక్కడ కృష్ణుడు సమయానికి రాకుండా రాధను ఆటపట్టించే "శఠ నాయకుడు" కాగా, రాధ విరహంతో వ్యాకులపడిన "వాసకసజ్జ నాయిక". జయదేవుడు సఖి మాటల ద్వారా భగవంతునిపై జీవాత్మకు ఉండే ఆర్తిని ఇక్కడ ప్రబోధించారు.
