రాధికా విరహే తవ కేశవ
జయదేవ మహాకవి రచించిన ప్రసిద్ధ "గీతగోవిందం" లోని 9వ అష్టపది రాధికా విరహే తవ కేశవ కు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు 01 - 06 -2026
రాగ, తాళ వివరాలు
రాగము: దేశాఖ రాగము
(విశేషం: చంద్రకిరణాలు నలుదిక్కులా ప్రకాశిస్తున్న వేళ, బాహువులు చరుస్తూ ఉత్సాహంతో ఒడలు పులకరించే వీరరసయోధులు పాడటానికి అనువైన రాగమిది).
తాళము: ఏకతాళి తాళము
పల్లవి
రాధికా విరహే తవ కేశవ ॥ ధ్రువమ్ ॥
ప్రతిపదార్థము
కేశవ! = ఓ కృష్ణ! (అందరికీ ఆనందాన్ని ప్రసాదించేవాడా!)
తవ = నీయొక్క
విరహే = ఎడబాటు వల్ల (విరహం చేత)
రాధికా = రాధాదేవి (బాధపడుతోంది).
తాత్పర్యము
ఓ కేశవా! నీ ఎడబాటును తట్టుకోలేక రాధిక విరహవేదనతో విలవిలలాడిపోతోంది.
విశేషములు
కేశవ నామ విశిష్టత: ‘కమ్’ అంటే సుఖం (ఆనందం). ఆ ఆనందాన్ని నియంత్రించి, అందరికీ పంచేవాడు కనుక ఆయన ‘కేశవుడు’. ‘కేశ’ అంటే అందరికీ ఆనందాన్ని ఇవ్వడం, ‘వ’ అంటే యువతుల ప్రాణశక్తి అయిన అమృతం. ప్రజవనితల ప్రాణాధారమైన ఆ కృష్ణుడు పక్కన లేకపోవడం వల్లే రాధ ఇంతటి తీవ్ర వేదనను అనుభవిస్తోందని సఖి ఇక్కడ కృష్ణుడికి గుర్తు చేస్తోంది.
మొదటి చరణము
స్తనవినిహితమపి హారముదారమ్ । సా మనుతే కృశతనురివ భారమ్ ॥ ११ ॥
ప్రతిపదార్థము
కృశ-తనుః = (నీ విరహంలో) బాగా చిక్కిపోయిన శరీరం కలిగిన
సా = ఆ రాధ
స్తన-వినిహితమ్ అపి = తన వక్షఃస్థలంపై ధరించినప్పటికీ
ఉదారమ్ = ఎంతో అందమైన, అమూల్యమైన
హారమ్ = ముత్యాల హారాన్ని (లేదా పూలదండను)
భారమ్ ఇవ = ఒక పెద్ద బరువులాగా
మనుతే = భావిస్తోంది.
తాత్పర్యము
ఓ కేశవా! నీ విరహ తాపానికి రాధ శరీరం అమితంగా చిక్కిపోయింది. ఎంతలా అంటే, ఆ సుకుమారి తన వక్షఃస్థలంపై అలంకరించుకున్న ఎంతో తేలికైన, అందమైన ముత్యాల హారాన్ని కూడా మోయలేని ఒక పెద్ద బరువుగా భావిస్తోంది.
విశేషములు
సాధారణంగా స్త్రీలకు ఆభరణాలు ఎంతో ఇష్టమైనవి, అందాన్నిచ్చేవి. కానీ ప్రియుడి ఎడబాటులో ఆ సుఖసాధనాలే అమితమైన బాధను కలిగిస్తాయి. రాధ శరీరం విరహంతో ఎంతగా కృశించిపోయిందంటే, ఆ పూలమాల లేదా ముత్యాల దండ భారం కూడా ఆమె భరించలేకపోతోంది. ఆమె దృష్టిలో ఇప్పుడు ఆ ఆభరణాలు అలంకారాలు కావు, ఒక శాపంలా తోస్తున్నాయి. అందుకే వాటిని విసిరిపారేయాలని ఆమె అనుకుంటోంది. సఖి రాధ యొక్క ఈ దయనీయ స్థితిని కృష్ణుడికి వివరించి, ఆమెను రక్షించమని వేడుకుంటోంది.
రెండవ చరణము
సరసమసృణమపి మలయజపంకమ్ ।
పశ్యతి విషమివ వపుషి సశంకమ్ ॥ రాధికా
ప్రతిపదార్థము
కేశవ = ఓ కృష్ణా!, తవ = నీయొక్క, విరహే = ఎడబాటునందు, రాధికా = రాధాదేవి, వపుషి = తన శరీరంపై (పూయబడిన), సరస-మసృణమ్ అపి = ఎంతో సువాసనతో కూడి మృదువుగా ఉన్నదైనప్పటికీ, మలయజ-పంకమ్ = శ్రీగంధపు పూతను, విషమ్ ఇవ = విషము వలె, సశంకమ్ = భయముతో కూడినదై, పశ్యతి = చూస్తోంది.
తాత్పర్యము
ఓ కేశవా! నీ విరహ తాపంలో ఉన్న రాధ, తన శరీరానికి పూసిన ఎంతో సువాసనభరితమైన, చల్లనైన మృదువైన శ్రీగంధపు పూతను చూసి అది తనను దహించివేసే విషమేమోనని భయపడుతోంది.
విశేషములు
సహజంగా శ్రీగంధం శరీరానికి చల్లదనాన్ని, ఉపశమనాన్ని ఇస్తుంది. కానీ ప్రియ విరహంలో ఉన్న రాధకు ఆ చల్లదనమే అమితమైన తాపాన్ని కలిగిస్తూ విషంలా తోస్తోంది. విరహావస్థలో అనుకూల పదార్థాలన్నీ ప్రతీకూలంగా మారి వేధిస్తాయనే కవి సమయమిక్కడ అద్భుతంగా వర్ణించబడింది.
మూడవ చరణము
శ్వసితపవనమనుపమపరిణాహమ్ ।
మదనదహనమివ వహతి సదాహమ్ ॥ రాధికా०
ప్రతిపదార్థము
కేశవ = ఓ కృష్ణా!, తవ = నీయొక్క, విరహే = ఎడబాటునందు, రాధికా = రాధాదేవి, అనుపమ-పరిణాహమ్ = సాటిలేని విధంగా అత్యంత దీర్ఘమైన, శ్వసిత-పవనమ్ = నిట్టూర్పు అనే గాలిని, స-దాహమ్ = తీవ్రమైన మంటతో కూడిన, మదన-దహనమ్ ఇవ = మన్మథుడనే అగ్ని వలె, వహతి = భరిస్తూ (శ్వాస విడుస్తూ) ఉన్నది.
తాత్పర్యము
ఓ కేశవా! నీ విరహ వేదన వల్ల రాధ నిరంతరం అత్యంత దీర్ఘమైన నిట్టూర్పులు విడుస్తోంది. ఆ వేడి నిట్టూర్పుల గాలి, ఆమె హృదయాల్లో రగులుతున్న మన్మథాగ్ని యొక్క జ్వాలల వలె తీవ్రమైన తాపంతో కూడి ఉన్నప్పటికీ, ఆమె ఆ వేదనను భరిస్తూ ప్రాణాలు నిలుపుకొని ఉంది.
విశేషములు
హృదయంలోని విరహ తాపాన్ని చల్లార్చుకోవడానికి రాధ పెద్దగా నిట్టూరుస్తోంది. కానీ ఆ నిట్టూర్పులు లోపలి మన్మథాగ్నిని మరింత ప్రజ్వరిల్లేలా చేస్తూ ఒంటికి వేడిని పుట్టిస్తున్నాయి. ఇంతటి అసహ్యమైన అగ్నిజ్వాలల వంటి నిట్టూర్పులను కూడా భరిస్తూ, కేవలం నీ రాక కోసమే ఆమె ఇంకా ప్రాణాలను నిలుపుకుని ఉండటం ఆమె అచంచల ప్రేమానురాగానికి నిదర్శనం.
నాల్గవ చరణము
దిశి దిశి కిరతి సజలకణజాలమ్ ।
నయననలినమివ విగలితనాలమ్ ॥ రాధికా
ప్రతిపదార్థము
కేశవ = ఓ కృష్ణా!, తవ = నీయొక్క, విరహే = ఎడబాటునందు, రాధికా = రాధాదేవి, విగలిత-నాలమ్ = కాడ నుండి విడిపోయిన, నయన-నలినమ్ ఇవ = పద్మము వంటి తన కన్నులను (లేదా కన్నులనే పద్మములను), దిశి దిశి = ప్రతి దిక్కునందును, సజల-కణ-జాలమ్ = కన్నీటి బిందువుల సమూహమును, కిరతి = చిమ్ముచున్నది.
తాత్పర్యము
ఓ కేశవా! నీ విరహ వేదనలో ఉన్న రాధ, కాడ నుండి విడిపోయి నీటిపై స్థిరత్వం లేకుండా కొట్టుకుపోయే పద్మము లాంటి తన కన్నులను నువ్వు ఏ వైపు నుండి వస్తావో అని అన్ని దిక్కులకూ త్రిప్పుతోంది. ఆ సమయంలో ఆమె కళ్ళ నుండి కన్నీటి బిందువులు నలుదిక్కులా జలజలా రాలుతున్నాయి.
విశేషములు
ఈ చరణంలో ఉపమ, ఉత్ప్రేక్ష అలంకారాలు ఉన్నాయి. నీటి బిందువులతో కూడిన నీలపద్మాల్లా రాధ కళ్ళు ఎంతో అందంగా, అదే సమయంలో కన్నీటితో నిండి ఉన్నాయి. కాడ తెగిన పద్మానికి స్థిరత్వం లేనట్లే, నీ రాక కోసం ఆరాటపడుతున్న ఆమె చూపులు ఎక్కడా స్థిరంగా నిలవడం లేదు. నువ్వు ఏ దిక్కు నుండి అయినా రావచ్చుననే ఆశతో ఆమె చూపులు వలలాగా నలుదిక్కులా వ్యాపిస్తూ కన్నీటి వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నాయి.
ఐదవ చరణము
త్యజతి న పాణి-తలేన కపోలమ్ ।
బాలశశినమివ సాయమలోలమ్ ॥ రాధికా
ప్రతిపదార్థము
కేశవ = ఓ కృష్ణా!, తవ = నీయొక్క, విరహే = ఎడబాటునందు, రాధికా = రాధాదేవి, సాయమ్ = సాయంకాలమునందు, అలోలమ్ = కదలిక లేని, బాల-శశినమ్ ఇవ = బాలచంద్రుని (ద్వితీయ చంద్రుని) వలె ఉన్న, కపోలమ్ = తన చెంపను, పాణి-తలేన = హస్తతలము నుండి (అరచేతి నుండి), న త్యజతి = విడిచిపెట్టడం లేదు (అరచేతిపైనే చెంపను ఆనించి ఉంచినది).
తాత్పర్యము
ఓ కేశవా! తీవ్రమైన విరహ చింతలో మునిగిపోయిన రాధ, కదలిక లేని ఒక ప్రతిమలా మారిపోయింది. సాయంకాలపు ఆకాశంలో కొద్దిగా మాత్రమే కనిపించే బాలచంద్రుని (నెలవంక) లాగా, విరహంతో కాంతివిహీనమై క్షీణించిన తన చెంపను ఎర్రని అరచేతిపై చేర్చి, ఆ చేతిని అస్సలు పక్కకు తీయకుండా అలాగే నిశ్చలంగా కూర్చుండిపోయింది.
విశేషములు
రాధ తీవ్రమైన ఆలోచనల వల్ల చేష్టలు ఉడిగి జడపదార్థంలా మారిపోయింది. పగలు ఎలాగోలా గడిచింది, కానీ ఈ రాత్రి ఒక యుగంలా ఎలా గడుస్తుంది? అనే ఆందోళన ఆమెను వేధిస్తోంది. ఇక్కడ ఆమె ముఖాన్ని సాయంత్రపు బాలచంద్రుడితో పోల్చడం ఎంతో ఉచితంగా ఉంది. ఎర్రని అరచేతిలో ఇమిడి, సగం మాత్రమే కనిపిస్తున్న ఆమె తెల్లని చెంప... సంధ్యా రాగంలో సగం ఆవరించి ఉన్న నెలవంకలా అద్భుతంగా ప్రకాశిస్తోంది.
ఆరవ చరణము
నయనవిషయమపి కిసలయతల్పమ్ ।
గణయతి విహితహుతాశవికల్పమ్ ॥ రాధికా
ప్రతిపదార్థము
కేశవ = ఓ కృష్ణా!, తవ = నీయొక్క, విరహే = ఎడబాటునందు, రాధికా = రాధాదేవి, నయన-విషయమ్ అపి = తన కళ్ళెదుటే కనిపిస్తున్నదైనప్పటికీ, కిసలయ-తల్పమ్ = చిగురుటాకుల శయ్యను, విహిత-హుతాశ-వికల్పమ్ = ప్రజ్వరిల్లుతున్న అగ్నిహోత్రము (చితాగ్ని) అనే భ్రమతో కూడినదానిగా, గణయతి = భావిస్తోంది.
తాత్పర్యము
ఓ కేశవా! నీ విరహ తాపంతో మతిభ్రమించిన రాధ, తన కళ్ళెదుటే ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తున్న చల్లని, మెత్తని చిగురుటాకుల పానుపును చూసి, అది తనను దహించివేసే ఒక పెద్ద మంటల కొలిమి లేదా చితి అగ్ని అని భ్రమపడుతోంది.
విశేషములు
తీవ్రమైన విరహవేదన వల్ల రాధకు ఇంద్రియ భ్రమలు కలుగుతున్నాయి. ఎర్రటి చిగురుటాకులకు, రగులుతున్న అగ్నిజ్వాలలకు మధ్య ఉన్న రంగు పోలిక వల్ల ఆమెలో ఈ సందేహం, భ్రాంతి కలుగుతున్నాయి. విరహిణులకు సాధారణంగా ఆహ్లాదాన్ని ఇచ్చే పద్మాలు, చిగురుటాకులు అగ్నిలా తాపాన్ని కలిగిస్తాయనే కవి సమయమిక్కడ అద్భుతంగా ఆవిష్కరించబడింది. ఆమె చూపులు పూర్తిగా నీపైనే లగ్నమై ఉండటం వల్ల, ఎదురుగా ఉన్న చల్లని శయ్య కూడా ఆమెకు దహించే అగ్నిలా తోస్తూ భయపెడుతోంది.
ఏడవ చరణము
హరిరితి హరిరితి జపతి సకామమ్ ।
విరహవిహితమరణేవ నికామమ్ ॥ రాధికా
ప్రతిపదార్థము
కేశవ = ఓ కృష్ణా!, తవ = నీయొక్క, విరహే = ఎడబాటునందు, రాధికా = రాధాదేవి, విరహ-విహిత-మరణా ఇవ = (నీ) విరహము చేత సంభవించబోవు మరణము ఆసన్నమైనదో అన్నట్లు, స-కామమ్ = (నిన్ను పొందాలనే) కోరికతో కూడినదై, నికామమ్ = నిరంతరము (మిక్కిలిగా), హరిః ఇతి హరిః ఇతి = ‘హరి! హరి!’ అని, జపతి = జపిస్తూ ఉన్నది.
తాత్పర్యము
ఓ కేశవా! నీ విరహ తాపాన్ని భరించలేక రాధకు మరణం ఆసన్నమైనట్లు తోస్తోంది. లోకంలో ఆశలు వదులుకొని చనిపోవడానికి సిద్ధపడిన వారు భగవన్నామ స్మరణ చేసినట్లుగా, నిన్ను ఎలాగైనా పొందాలనే బలమైన కోరికతో ఆ రాధిక అహోరాత్రులూ నిశ్చల దీక్షతో ‘హరి! హరి!’ అని నీ నామాన్నే జపిస్తోంది.
విశేషములు
శరణుజొచ్చిన వారి బాధలను, పాపాలను హరించేవాడు కనుక ఆయన ‘హరి’. ఈ జన్మలో ఎలాగూ ప్రియుడిని చేరుకోలేకపోతున్నాననే నిరాశతో, కనీసం తదుపరి జన్మలోనైనా ఆయనను పతిగా పొందాలనే ఆర్తితో రాధ ఈ జపం చేస్తోంది. ఇక్కడ రాధ స్థితి తీవ్రమైన విరహావస్థలలో చివరిదైన ‘మరణం’ అనే దశకు చేరుకుందని సఖి హెచ్చరిస్తోంది. ఆమె ప్రాణాలు పూర్తిగా అనంత వాయువుల్లో కలిసిపోకముందే, ‘హరి’ అయిన నువ్వు వచ్చి ఆమె ఆర్తిని ఆపాలని, విరహ బాధను హరించాలని కృష్ణుడిని సఖి వేడుకుంటోంది.
ఎనిమిదవ చరణము (ఫలశ్రుతి)
శ్రీజయదేవభణితమితి గీతమ్ ।
సుఖయతు కేశవపదముపనీతమ్ ॥ రాధికా
ప్రతిపదార్థము
కేశవ = ఓ కృష్ణా!, తవ = నీయొక్క, విరహే = ఎడబాటునందు, రాధికా = రాధాదేవి (అనుభవించిన విరహాన్ని వర్ణించేదై), శ్రీ-జయదేవ-భణితమ్ = శ్రీ జయదేవ కవిచేత పలకబడిన (రచించబడిన), ఇతి = ఈ ప్రకారమైన, గీతమ్ = గీతము (పాట), కేశవ-పదమ్ = శ్రీకృష్ణుని పాదపద్మములను (లేదా కేశవుని స్థానాన్ని ఆశ్రయించిన భక్తులను), ఉపనీతమ్ = సమీపించినదై / సమర్పించబడినదై, సుఖయతు = ఆనందింపజేయుగాక!
తాత్పర్యము
ఓ కేశవా! నీ విరహంలో రాధ అనుభవించిన ఆర్తిని వర్ణిస్తూ, శ్రీ జయదేవ మహాకవి అత్యంత భక్తితో రచించిన ఈ దివ్య గీతము, నీ పాదపద్మాలకు సమర్పితమై, నిన్ను అనన్యంగా శరణువేడిన భక్తులందరికీ పరమానందాన్ని ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు
ఇది ఈ అష్టపది యొక్క ముగింపు శ్లోకం (ఫలశ్రుతి). 'కేశవ-పదమ్' అనే పదానికి ఇక్కడ రెండు అద్భుతమైన అర్థాలు ఉన్నాయి. మొదటిది—శ్రీకృష్ణుని చరణారవిందాలు. రాధాదేవి హృదయగత వేదనను ప్రతిబింబించే ఈ పాటను ఆలకించడం ద్వారా భక్తుల మనస్సు సులభంగా కృష్ణుని పాదపద్మాలను చేరుకుంటుంది. రెండవది—'కేశవుని స్థానాన్ని పొందినవారు', అనగా పరమ వైష్ణవ భక్తులు. కృష్ణుడిని నిరంతరం గుండెల్లో నిలుపుకునే శుద్ధ భక్తుల సమక్షంలో ఈ పాట గానం చేయబడింది కనుక, ఇది వారికి అమితమైన ఆధ్యాత్మిక సుఖాన్ని ఇస్తుంది. ఈ అష్టపది అంతటా ఉపమ అలంకారం ఎంతో రమణీయంగా పోషించబడింది. దీనికి వాడిన ఛందస్సు మాలచతుష్పది ఛందస్సు.
ఈ మాలచతుష్పది ఛందస్సులో ప్రతి పాదానికి ఒక నిర్దిష్టమైన మాత్రల సంఖ్య ఉంటుంది. సాధారణంగా ప్రతి పాదంలోనూ 15 మాత్రలు ఉంటాయి.
ఈ ఛందస్సు ఒక రకమైన 'నడక'ను కలిగి ఉంటుంది. మీరు ఈ అష్టపది చరణాన్ని గమనిస్తే:
స్తన-విని-హితమపి / హారము-దారమ్
సా మను-తే కృశ- / తనురివ-భారమ్
దీనిని చదివేటప్పుడు లేదా పాడేటప్పుడు ఒకే రకమైన లయబద్ధమైన విరుపులు (మాత్రల గుంపులు) వస్తాయి. ఇవి సంగీతంలోని 'ఏకతాళి తాళం' యొక్క లయకు సరిగ్గా సరిపోతాయి. తాళం వేస్తూ పాడటానికి, నృత్యం చేసేటప్పుడు అడుగులు (జతులు) వేయడానికి ఈ మాలచతుష్పది ఛందస్సు అత్యంత సులభంగా, సౌకర్యంగా ఉంటుంది.
No comments:
Post a Comment