Monday, June 29, 2026

22: హరిమేక-రసం చిరమభిలషిత-విలాసమ్

 22: హరిమేక-రసం చిరమభిలషిత-విలాసమ్

జయదేవ కవి విరచిత గీతగోవిందంలోని 22వ అష్టపదికి  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు 

రాగము మరియు ఇతర వివరాలు

    • రాగము: వరాడి రాగము (కొన్ని ప్రాంతీయ ప్రతులలో వరాళి అని కూడా అంటారు)

    • తాళము: యతి తాళము

    వరాడి రాగ స్వరూప విశేషాలు (రాగ ధ్యాన రూపం)

    సంగీత శాస్త్ర సాంప్రదాయంలో ప్రతి రాగానికి ఒక నిర్దిష్టమైన అధిష్టాన రూపం లేదా ఒక భావనా చిత్రం ఉంటుంది.  వరాడి రాగం యొక్క స్వరూపం అత్యంత సుందరమైన శృంగార రసభరితంగా వర్ణించబడింది:

    • రూప లావణ్యం: ఈ రాగానికి ప్రతీక అయిన స్త్రీ అత్యంత మనోహరమైన కేశసౌందర్యం కలిగినది. ఆమె తన ముంజేతులకు అందమైన గాజులను ధరించి, శ్రవణానందకరంగా తన చెవులపై పూల గుత్తులను అలంకరించుకొని ఉంది.

    • ప్రణయ లీల: ఆమె తన ప్రియునితో కలిసి వివిధ ప్రమోద విలాసాలలో తేలియాడుతోంది. ఆ సమయంలో అమితమైన ప్రేమానురాగాలతో, లజ్జతో (సిగ్గుతో) కూడినదై, చేతిలోకి చామరమును (గోవాల వెంట్రుకలతో చేసిన విసనకర్రను) తీసుకుని తన ప్రాణనాథునికి మెల్లగా విసురుతోంది.

    • భావ శోభ: ఆ విధంగా పరవశత్వంతో ఆమె ఆలపించే మధురమైన గానమే ఈ 'వరాడి రాగము'.

    ఈ అష్టపదిలో రాధాదేవి పూల పొదరింట్లో శ్రీకృష్ణుని యొక్క అలౌకిక శృంగార చేష్టలను, ఆయన దివ్య సౌందర్యాన్ని చూసి మురిసిపోయే భావానికి, ఈ వరాడి రాగ వర్ణన ఎంతో అద్భుతంగా సరిపోలుతుంది.


పల్లవి మరియు మొదటి చరణం

రాధా-వదన-విలోకన-వికసిత-వివిధ-వికార-విభంగమ్

జల-నిధిమ్ ఇవ విధు-మండల-దర్శన-తరలిత-తుంగ-తరంగమ్

హరిమ్ ఏక-రసైః చిరమ్ అభిలషిత-విలాసశ్

స దదర్శ గురు-హర్ష-వశైవద-వదనం అనంగ-వికాసమ్

ప్రతిపదార్థము

రాధా = రాధాదేవి యొక్క, వదన = ముఖమును, విలోకన = చూచుట చేత, వికసిత = వ్యక్తమైన లేదా ప్రకాశించిన, వివిధ = రకరకాలైన, వికార = సాత్విక భావాల లేదా పరవశత్వాల యొక్క, విభంగమ్ = అలల వంటి సమూహము కలవాడును, విధు-మండల = చంద్రబింబము యొక్క, దర్శన = దర్శనము చేత, తరలిత = కదలింపబడిన లేదా ఉప్పొంగిన, తుంగ = ఎత్తైన, తరంగమ్ = అలలు కలిగిన, జల-నిధిమ్ ఇవ = సముద్రము వలె ఉన్నవాడును, చిరమ్ = చాలా కాలము నుండి, అభిలషిత = కోరుకోబడిన, విలాసః = శృంగార క్రీడలు కలవాడును, ఏక-రసైః = కేవలము రాధాదేవి పైనే నిలిచిన ఏకైక ప్రేమ రసము కలిగినవాడును, గురు = మిక్కిలి, హర్ష = ఆనందము యొక్క, వశ = ఆధీనమవడము చేత, ఐవద-వదనం = మాట్లాడలేని లేదా మూగబోయిన ముఖము కలవాడును, అనంగ = మన్మథుని యొక్క, వికాసమ్ = శృంగార చేష్టలను ప్రదర్శిస్తున్నవాడును అయిన, హరిమ్ = ఆ శ్రీహరిని (శ్రీకృష్ణుడిని), స = ఆ రాధ, దదర్శ = చూసెను.

తాత్పర్యము

పూర్ణచంద్రుడిని చూడగానే సముద్రం ఎగసిపడే ఎత్తైన అలలతో ఎలా ఉప్పొంగుతుందో, అలాగే రాధాదేవి ముఖాన్ని చూడగానే శ్రీకృష్ణుడు వివిధ రకాల ప్రేమభావాల పరవశత్వంతో ఉప్పొంగిపోయాడు. రాధపైనే ఏకైక అనురాగాన్ని పెంచుకున్న ఆ శ్రీహరి, ఆమెతో శృంగార విలాసాలను అనుభవించాలని చాలా కాలంగా కోరుకుంటున్నాడు. రాధను చూడగానే కలిగిన అమితమైన ఆనందంలో ఆయన ముఖం మూగబోయింది. మన్మథ వికారాలు, అలౌకిక శృంగార చేష్టలు వ్యక్తమవుతున్న అటువంటి శ్రీకృష్ణుడిని రాధ ఆ నికుంజ వనంలో (పూల పొదరింట్లో) వీక్షించింది.

విశేషములు

  • రూపక అలంకారం: ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడిని సముద్రంతోనూ, రాధాదేవి ముఖాన్ని చంద్రబింబంతోనూ అద్భుతంగా పోల్చడం జరిగింది. చంద్రుడిని చూసి సముద్రం పొంగినట్లే, రాధను చూసి కృష్ణుడి హృదయం ఆనంద తరంగాలతో ఉప్పొంగింది.

  • ఏక రసము: కృష్ణుడికి లోకంలో ఎందరో గోపికలు ఉన్నప్పటికీ, ఆయన పరమ ప్రేమ రసమంతా కేవలం రాధపైనే కేంద్రీకృతమై ఉందని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది. అందుకే ఆయనను 'ఏక-రసః' అని వర్ణించారు.

  • భావ ప్రకటన: అమితమైన ఆనందం కలిగినప్పుడు మాటలు రావు. శ్రీకృష్ణుడు రాధను చూసి ఎంతగా పరవశించిపోయాడంటే, ఆయన ముఖం మాటలు కోల్పోయి, కేవలం శారీరక సాత్విక భావాల (వణకడం, పులకించడం వంటివి) ద్వారానే తన ప్రేమను వ్యక్తపరిచింది.


రెండవ చరణం

హారమ్ అమలతర-తరమ్ ఉరసి దధతమ్ పరిలంబ్య విదూరమ్

స్ఫుటతర-ఫేన-కదంబ-కరంబితమ్ ఇవ యమునా-జల-పూరమ్

హరిమ్ ఏక-రసైః చిరమ్ అభిలషిత-విలాసశ్

స దదర్శ గురు-హర్ష-వశైవద-వదనం అనంగ-వికాసమ్

ప్రతిపదార్థము

ఉరసి = తన విశాలమైన వక్షఃస్థలముపై, అమలతర-తరమ్ = మిక్కిలి నిర్మలమైన, హారమ్ = ముత్యాల హారమును, విదూరమ్ = క్రింది వరకు, పరిలంబ్య = వేలాడునట్లుగా, దధతమ్ = ధరించియున్నవాడును, స్ఫుటతర = మిక్కిలి స్పష్టముగా కనిపిస్తున్న, ఫేన = నురగ యొక్క, కదంబ = సమూహముతో, కరంబితమ్ ఇవ = మిశ్రమమైనదో అన్నట్లుగా ఉన్న, యమునా = యమునా నది యొక్క, జల-పూరమ్ ఇవ = నీటి ప్రవాహము వలె ఉన్నవాడును అయిన, హరిమ్ = ఆ శ్రీహరిని, స = ఆ రాధ, దదర్శ = చూసెను.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుడు తన నల్లని విశాలమైన రొమ్ముపై క్రింది వరకు వేలాడేలా, మిక్కిలి తెల్లనైన, నిర్మలమైన ముత్యాల హారాన్ని ధరించి ఉన్నాడు. ఆ శ్యామసుందరుడి నల్లని శరీరంపై తెల్లని ముత్యాల హారం ఎలా ప్రకాశిస్తోందంటే, నల్లని యమునా నది నీటి ప్రవాహంలో తెల్లటి నురగలు కదలివస్తున్నాయా అన్నట్లుగా ఉంది. అటువంటి శ్రీకృష్ణుడిని రాధాదేవి ఆ పూల పొదరింట్లో వీక్షించింది.

విశేషములు

  • ఉపమాలంకారం: నల్లని మేఘశ్యాముడైన శ్రీకృష్ణుడి శరీరాన్ని నీలిరంగులో ప్రవహించే యమునా నది నీటితోనూ, ఆయన వక్షఃస్థలంపై మెరుస్తున్న తెల్లని ముత్యాల హారాన్ని ఆ నదిపై తేలియాడే తెల్లని నురగలతోనూ కవి ఇక్కడ అద్భుతంగా పోల్చారు.

  • భావ గంభీరత: రాధను చూడాలనే ఉత్కంఠతో, విరహతాపంతో ఉన్న శ్రీకృష్ణుడి శరీరంలో అమితమైన స్వేదం (చెమట) పట్టింది. ఆ తెల్లని చెమట బిందువుల ప్రవాహం కూడా ఇక్కడ యమునా నదిలోని నురగ వలె వ్యక్తమవుతోందని అంతరార్థం.


మూడవ చరణం

శ్యామల-మృదుల-కలేవర-మండలమ్ అధిగత-గౌర-దుకూలమ్

నీల-నలినమ్ ఇవ పీత-పరాగ-పటల-భర-వలయిత-మూలమ్

హరిమ్ ఏక-రసైః చిరమ్ అభిలషిత-విలాసశ్

స దదర్శ గురు-హర్ష-వశైవద-వదనం అనంగ-వికాసమ్

ప్రతిపదార్థము

శ్యామల = నల్లనైన (శ్యామ వర్ణము గల), మృదుల = సున్నితమైన, కలేవర-మండలమ్ = శరీరముపై, అధిగత = ధరించబడిన, గౌర-దుకూలమ్ = పసుపు పచ్చని పట్టు వస్త్రము (పీతాంబరము) కలవాడును, పీత = పసుపు పచ్చని, పరాగ = పుప్పొడి యొక్క, పటల-భర = సమూహముతో, వలయిత = ఆవరించబడిన లేదా చుట్టుముట్టబడిన, మూలమ్ = అడుగు భాగము గల, నీల-నలినమ్ ఇవ = నల్ల కలువ పువ్వు వలె ప్రకాశిస్తున్నవాడును అయిన, హరిమ్ = ఆ శ్రీహరిని, స = ఆ రాధ, దదర్శ = చూసెను.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుడు తన సున్నితమైన, నల్లని శరీరముపై పసుపు పచ్చని పట్టు వస్త్రాన్ని (పీతాంబరాన్ని) ధరించి ఉన్నాడు. ఆ శ్యామసుందరుడి అందం ఎలా ఉందంటే, ఒక నల్లని కలువ పువ్వు అడుగు భాగమంతా పసుపు పచ్చని పుప్పొడితో నిండిపోయి ప్రకాశిస్తున్నట్లుగా ఉంది. అటువంటి మనోహరమైన శ్రీహరిని రాధాదేవి ఆ పూల పొదరింట్లో వీక్షించింది.

విశేషములు

  • ఉపమాలంకారం: కృష్ణుడి అందమైన నల్లని శరీరాన్ని నల్ల కలువ పువ్వుతోనూ, ఆయన ధరించిన పసుపు పచ్చని వస్త్రాన్ని ఆ కలువ పువ్వులోని పసుపు రంగు పుప్పొడితోనూ కవి అత్యంత సుందరంగా పోల్చారు.

  • అంతరార్థం: నల్లని కృష్ణుడి వక్షఃస్థలంపై బంగారు ఛాయలో ఉండే రాధాదేవి చేరినప్పుడు ఆ కలయిక ఎంత అందంగా ఉంటుందో ఈ వర్ణన ముందుగానే సూచిస్తోంది. కృష్ణుడి పీతాంబరం, రాధాకృష్ణుల రాబోయే ఏకాంత శృంగార కలయికకు ప్రతీకగా ఇక్కడ వర్ణించబడింది.


నాల్గవ చరణం

తరల-దృగ్-అంచల-చలన-మనోహర-వదన-జనిత-రతి-రాగమ్

స్ఫుట-కమలోదర-ఖేలిత-ఖంజన-యుగమ్ ఇవ శరది తడాగమ్

హరిమ్ ఏక-రసైః చిరమ్ అభిలషిత-విలాసశ్

స దదర్శ గురు-హర్ష-వశైవద-వదనం అనంగ-వికాసమ్

ప్రతిపదార్థము

తరల = చంచలమైన, దృగ్-అంచల = కంటిచూపుల యొక్క చివరల (కడగంటి చూపుల) యొక్క, చలన = కదలికల చేత, మనోహర = సుందరమైన, వదన = ముఖము ద్వారా, జనిత = పుట్టింపబడిన, రతి-రాగమ్ = అనురాగము లేదా శృంగార ఆసక్తి కలవాడును, శరది = శరదృతువు నందలి, స్ఫుట = చక్కగా వికసించిన, కమల = పద్మము యొక్క, ఉదర = గర్భమునందు (మధ్య భాగమునందు), ఖేలిత = విహరిస్తున్న లేదా ఆడుకుంటున్న, ఖంజన-యుగమ్ ఇవ = రెండు కాటుకపిట్టలు కలిగిన, తడాగమ్ ఇవ = సరస్సు వలె ఉన్నవాడును అయిన, హరిమ్ = ఆ శ్రీహరిని, స = ఆ రాధ, దదర్శ = చూసెను.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుడు తన చంచలమైన కడగంటి చూపులను ఇటు అటు త్రిప్పుతూ, ఆ కదలికలతో తన సుందర ముఖ మండలాన్ని మరింత మనోహరంగా మార్చాడు. ఆ చూపులు రాధాదేవిలో ప్రణయ భావాన్ని, శృంగార ఆసక్తిని రగిలిస్తున్నాయి. శరదృతువులో ప్రశాంతంగా ఉన్న ఒక సరస్సులో, చక్కగా వికసించిన పద్మంపై రెండు కాటుకపిట్టలు వాలి ఇటు అటు ఆడుకుంటుంటే ఎంత అందంగా ఉంటుందో, శ్రీకృష్ణుడి ముఖం అంత అందంగా ప్రకాశిస్తోంది. రాధను చూడగానే నిశ్చలంగా మారిపోయిన ఆ శ్రీహరిని రాధాదేవి ఆ పూల పొదరింట్లో వీక్షించింది.

విశేషములు

  • రూపక మరియు ఉపమాలంకారాల కలయిక: ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడి నిశ్చలమైన రూపాన్ని శరదృతువు నాటి ప్రశాంత సరస్సుతోనూ, ఆయన చిరునవ్వుల ముఖాన్ని వికసించిన పద్మంతోనూ, నిరంతరం చలిస్తూ రాధ వైపు చూస్తున్న ఆయన రెండు కళ్ళను ఆ పద్మంపై ఆడుకునే రెండు కాటుకపిట్టలతోనూ కవి అద్భుతంగా పోల్చారు.

  • భావ దీప్తి: కృష్ణుడి కళ్ళలోని చంచలత్వం రాధపై ఆయనకున్న అమితమైన ప్రణయ కాంక్షను వ్యక్తపరుస్తోంది. 'కమలోదర' అనే పదం శృంగార శాస్త్రంలో ఒక విశేషమైన కలయిక ఆసనాన్ని (పద్మాసన స్థితిని) కూడా అంతర్గతంగా సూచిస్తోందని వ్యాఖ్యానకారులు వివరిస్తారు.


ఐదవ చరణం

వదన-కమల-పరిశీలన-మిలిత-మిహిర-సమ-కుండల-శోభమ్

స్మిత-రుచి-కుసుమ-సముల్లసితాధర-పల్లవ-కృత-రతి-లోభమ్

హరిమ్ ఏక-రసైః చిరమ్ అభిలషిత-విలాసశ్

స దదర్శ గురు-హర్ష-వశైవద-వదనం...

ప్రతిపదార్థము

వదన-కమల = పద్మము వంటి ముఖమును, పరిశీలన = స్పృశించుటకై లేదా ముద్దాడుటకై, మిలిత = వచ్చి చేరిన, మిహిర-సమ = బాలసూర్యునితో సమానమైన (ఎర్రని కాంతిగల), కుండల = చెవి పోగుల యొక్క, శోభమ్ = ప్రకాశము కలవాడును, స్మిత-రుచి = చిరునవ్వు యొక్క కాంతి అనెడి, కుసుమ = పువ్వు చేత, సముల్లసిత = మిక్కిలి ప్రకాశిస్తున్న, అధర-పల్లవ = చిగురుటాకు వంటి పెదవి ద్వారా, కృత = కలిగింపబడిన, రతి-లోభమ్ = శృంగార లీలల పై అమితమైన కోరిక కలవాడును అయిన, హరిమ్ = ఆ శ్రీహరిని, స = ఆ రాధ, దదర్శ = చూసెను.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుడి చెవులకు ఉన్న మణిమయ కుండలాలు ఉదయ సూర్యుని వలె ఎర్రని కాంతితో మెరుస్తూ, ఆయన పద్మము వంటి ముఖాన్ని తాకుతున్నట్లుగా ఉన్నాయి. ఆయన పెదవులపై విరిసిన చిరునవ్వు అనే పువ్వు, చిగురుటాకు లాంటి ఆయన అధరాలకు మరింత అందాన్ని ఇస్తోంది. రాధను చుంబించాలనే ఆరాటంతో ఉన్న ఆ పెదవుల అందం, రాధాదేవిలో ప్రణయ లీలలపై అమితమైన మోహాన్ని, కోరికను రగిలిస్తోంది. అటువంటి మనోహర రూపం కలిగిన శ్రీహరిని రాధాదేవి ఆ పూల పొదరింట్లో వీక్షించింది.

విశేషములు

  • రూపక అలంకారం: కృష్ణుడి ముఖాన్ని పద్మంతోనూ, ఆయన చెవి కుండలాలను సూర్యుడితోనూ, ఆయన చిరునవ్వును పువ్వుతోనూ మరియు పెదవులను చిగురుటాకుతోనూ కవి ఇక్కడ ఎంతో రమణీయంగా పోల్చారు. సూర్యుడు పద్మాన్ని వికసింపజేయడానికి దగ్గరకు వచ్చినట్లుగా ఆ కుండలాల కాంతి ముఖంపై ప్రసరిస్తోందని వర్ణన.

  • సమయ సూచన: సూర్యుడి ప్రస్తావన ఇక్కడ రాబోయే ఉదయాన్ని, అనగా రాధాకృష్ణుల ఏకాంత ప్రణయ లీలల సమయం ముగిసిపోవడానికి ఇంకా ఎంతో సమయం లేదనే హెచ్చరికను అంతర్గతంగా సూచిస్తోందని వ్యాఖ్యానకారులు వివరిస్తారు.


ఆరవ చరణం

శశి-కిరణ-చ్ఛురితోదర-జలధర-సుందర-సకుసుమ-కేశమ్

తిమిరోదిత-విధు-మండల-నిర్మల-మలయజ-తిలక-నివేశమ్

హరిమ్ ఏక-రసైః చిరమ్ అభిలషిత-విలాసశ్

స దదర్శ గురు-హర్ష-వశైవద-వదనం...

ప్రతిపదార్థము

శశి-కిరణ = చంద్రుని కిరణాల చేత, చ్ఛురిత-ఉదర = లోపలి భాగమంతా వ్యాపించబడిన లేదా వెలిగించబడిన, జలధర-సుందర = మేఘము వలె అందమైనదియు, సకుసుమ = పూలతో అలంకరింపబడినదియు అయిన, కేశమ్ = జుట్టు కలవాడును, తిమిర = చీకటి మధ్య, ఉదిత = ఉదయించిన, విధు-మండల = చంద్రబింబము వలె ఉన్న, నిర్మల = స్వచ్ఛమైన, మలయజ = చందనపు (శ్రీగంధపు), తిలక = బొట్టు యొక్క, నివేశమ్ = అలంకరణ వక్షఃస్థలముపై లేదా నొసటిపై కలవాడును అయిన, హరిమ్ = ఆ శ్రీహరిని, స = ఆ రాధ, దదర్శ = చూసెను.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుడు చక్కని పూలమాలలతో అలంకరించుకున్న నల్లని తలకట్టు (జుట్టు) చంద్రకిరణాల కాంతి తగిలి ఎంతో ప్రకాశిస్తోంది. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, వెన్నెల కిరణాలు వ్యాపించి ఉన్న నల్లని నూతన వర్షపు మేఘాల సమూహం వలె ఎంతో సుందరంగా ఉంది. అలాగే ఆయన నల్లని నొసటిపై అలంకరించుకున్న స్వచ్ఛమైన తెల్లని శ్రీగంధపు తిలకం, దట్టమైన చీకటిలో ఉదయించిన పూర్ణచంద్రుడిలా మెరిసిపోతోంది. అటువంటి అద్భుతమైన రూపం కలిగిన శ్రీహరిని రాధాదేవి ఆ పూల పొదరింట్లో వీక్షించింది.

విశేషములు

  • ఉపమాలంకారం: కృష్ణుడి దట్టమైన నల్లని ముంగురులను నల్లని మేఘాలతోనూ, అందులో ముడుచుకున్న తెల్లని పూలను మరియు మెరుస్తున్న వెన్నెలను ఆ మేఘాల చాటున దాగున్న చంద్రకిరణాలతోనూ కవి పోల్చారు. అలాగే ఆయన నల్లని లలాటాన్ని (నొసటిని) చీకటితోనూ, అక్కడ ఉన్న చందన తిలకాన్ని చందమామతోనూ పోల్చడం ఎంతో మనోహరంగా ఉంది.

  • భావ దీప్తి: రాధాదేవి సాన్నిధ్యం వల్ల కృష్ణుడి మనస్సు, ఆయన అలంకారాలు మరింత శోభాయమానంగా మారాయి. నల్లని శ్యామసుందరుడిపై వెలిగే ఆ తెల్లని శ్రీగంధపు తిలకం, ప్రణయ సామ్రాజ్యానికి రాజు అయిన కృష్ణుడి ఆహ్వాన సూచికగా ఇక్కడ వర్ణించబడింది.


ఏడవ చరణం

విపుల-పులక-భర-దంతురితమ్ రతి-కేలి-కలాభిర్ అధీరమ్

మణి-గణ-కిరణ-సమూహ-సముజ్జ్వల-భూషణ-సుభగ-శరీరమ్

హరిమ్ ఏక-రసైః చిరమ్ అభిలషిత-విలాసశ్

స దదర్శ గురు-హర్ష-వశైవద-వదనం...

ప్రతిపదార్థము

విపుల = మిక్కిలి అధికమైన, పులక-భర = రోమాంచము (గగుర్పాటు) యొక్క సమూహము చేత, దంతురితమ్ = నిక్కబొడుచుకున్న వెంట్రుకలు కలవాడును, రతి-కేలి-కలాభిః = శృంగార క్రీడల యొక్క కళా విశేషాల (ఆలోచనల) చేత, అధీరమ్ = చలించిన మనస్సు కలవాడును (తొందరపాటు పడుతున్నవాడును), మణి-గణ = రత్నముల సమూహముల యొక్క, కిరణ-సమూహ = కాంతి పుంజముల చేత, సముజ్జ్వల = మిక్కిలి ప్రకాశిస్తున్న, భూషణ = ఆభరణముల ద్వారా, సుభగ = అత్యంత సుందరమైన, శరీరమ్ = దేహము కలవాడును అయిన, హరిమ్ = ఆ శ్రీహరిని, స = ఆ రాధ, దదర్శ = చూసెను.

తాత్పర్యము

రాధాదేవిని చూడగానే శ్రీకృష్ణుడి శరీరం అంతా అమితమైన ఆనందంతో పులకించిపోయింది. ఆయన ఒంటిపై రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి. ప్రణయ క్రీడలలో పాల్గొనాలనే ఉత్సాహం, లీలా విశేషాల గురించిన ఆలోచనలు ఆయన మనస్సును చలింపజేశాయి, ఆయనలో తొందరపాటును పెంచాయి. ఆయన ధరించిన రత్నఖచిత ఆభరణాల నుండి వెలువడుతున్న రంగురంగుల కాంతి కిరణాల వల్ల ఆయన సుందర విగ్రహం మరింత కాంతివంతంగా, ఆకర్షణీయంగా మెరిసిపోతోంది. అటువంటి పరవశ స్థితిలో ఉన్న శ్రీహరిని రాధాదేవి ఆ పూల పొదరింట్లో వీక్షించింది.

విశేషములు

  • సాత్విక భావ ప్రకటన: శృంగార శాస్త్రం ప్రకారం ప్రేమికులు కలుసుకున్నప్పుడు కలిగే శారీరక మార్పులలో రోమాంచం (గగుర్పాటు) అనేది ఒక ముఖ్యమైన సాత్విక భావం. రాధను చూడగానే కృష్ణుడి ఒంటిపై వెంట్రుకలు నిక్కబొడుచుకోవడం ఆయన అంతరంగంలోని అలౌకిక ప్రేమానందానికి నిదర్శనం.

  • ఆభరణాల శోభ: కృష్ణుడి సహజ సిద్ధమైన నల్లని సౌందర్యానికి, ఆయన ధరించిన మణుల కాంతి తోడై ఒక అద్భుతమైన తేజోవలయం (కాంతి పుంజం) ఏర్పడిందని, అది రాధను మరింతగా ఆకట్టుకుందని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.


ఎనిమిదవ చరణం

శ్రీ-జయదేవ-భణిత-విభవ-ద్విగుణీకృత-భూషణ-భారమ్

ప్రణమత హృది వినిధాయ హరిమ్ సుచిరమ్ సుకృతోదయ-సారమ్

హరిమ్ ఏక-రసైః చిరమ్ అభిలషిత-విలాసశ్

స దదర్శ గురు-హర్ష-వశైవద-వదనం...

ప్రతిపదార్థము

శ్రీ-జయదేవ = మంగళప్రదడైన జయదేవ కవి చేత, భణిత = పలుకబడిన లేదా రచింపబడిన, విభవ = కావ్య వైభవము చేత, ద్విగుణీకృత = రెట్టింపు చేయబడిన, భూషణ-భారమ్ = ఆభరణముల యొక్క అందము కలవాడును, సుకృత = పుణ్యముల యొక్క, ఉదయ = ఉదయించుట వలన కలిగిన, సారమ్ = శ్రేష్ఠమైన ఫలము రూపమైనవాడును అయిన, హరిమ్ = ఆ శ్రీహరిని, హృది = మీ హృదయములలో, వినిధాయ = నిలుపుకొని, సుచిరమ్ = చాలా కాలము (ఎల్లప్పుడూ), ప్రణమత = నమస్కరించుడి.

తాత్పర్యము

జయదేవ కవి రచించిన ఈ మధురమైన కావ్య వైభవం వల్ల శ్రీకృష్ణుడి ఆభరణాల శోభ, ఆయన దివ్య సౌందర్యం రెట్టింపు అయ్యాయి. అనగా కవి వాడిన శబ్ద, అర్ధ అలంకారాలు ఆ కృష్ణుడికి మరిన్ని అలంకారాలుగా మారాయి. చేసుకొనిన పుణ్యాలన్నింటికీ పరమార్థమైన, లక్ష్మీనివాసుడైన ఆ శ్రీహరిని మీ హృదయాలలో భక్తితో ప్రతిష్ఠించుకొని, ఎల్లప్పుడూ ఆయనకు ప్రణామం చేయండి అని జయదేవుడు భక్తులను కోరుతున్నాడు.

విశేషములు

  • కావ్య ప్రశస్తి (ఫలశ్రుతి): జయదేవ కవి భక్తితో చేసిన ఈ అష్టపది వర్ణన భగవంతుడి సహజ సౌందర్యాన్ని భక్తుల కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపిస్తోంది. భగవంతుని లీలా రూపాల వర్ణనను చదవడం వల్ల ఆయన అనుగ్రహం రెట్టింపుగా లభిస్తుందని కవి ఇక్కడ సూచించారు.

  • భక్తి మార్గ నిర్దేశం: శ్రీకృష్ణుడు ఎందరో మహర్షులు, భక్తులు జన్మజన్మలుగా చేసుకున్న సుకృతం (పుణ్యం) వల్ల లభించిన పరమ ఫలం. అటువంటి స్వామిని కేవలం బాహ్యంగానే కాక, అంతరంగంలో (హృదయంలో) నిలుపుకొని ధ్యానించడమే మోక్షమార్గానికి సారాంశమని ఈ ముగింపు చరణం ప్రబోధిస్తోంది.

జయదేవ కవి విరచిత గీతగోవిందంలోని ఈ ఇరవై రెండవ ప్రబంధానికి సానంద గోవింద రాగ శ్రేణి కుసుమాభరణమ్  ఒక విశిష్టమైన నామధేయం ఉంది. 

  • సానంద గోవింద: రాధాదేవి దర్శన భాగ్యం చేత పరమానంద భరితుడైన శ్రీకృష్ణుని (గోవిందుని) లీలా రూపాన్ని ఈ అష్టపది వర్ణించింది. కాబట్టి ఇది ఆనందంతో కూడిన గోవిందుని రూపం.

  • రాగ శ్రేణి కుసుమాభరణమ్: ఇక్కడ 'రాగ' అనే పదానికి రెండు రకాల అర్థాలు ఉన్నాయి. ఒకటి సంగీత పరమైన రాగ సమూహాలు అయితే, రెండవది అంతరంగంలో పొంగిపొర్లే 'అనురాగం' (ప్రేమ). శ్రీకృష్ణుని హృదయంలో రాధపై ఉన్న అనురాగాలనే పుష్పాలను ఒక వరుసగా కూర్చి, ఆయనకు ఒక సుందరమైన ఆభరణంగా జయదేవ కవి సమర్పించారు.

  • కావ్య ముగింపు శోభ: ఈ శీర్షికకు తగ్గట్టే, ఈ అష్టపదిలోని ప్రతి చరణంలోనూ కృష్ణుడు ధరించిన పూల అలంకారాలు, చందన తిలకం, ముత్యాల హారాలు మరియు ఆయన ఒంటిపై విరిసిన సాత్విక పులకరింతలు అన్నీ కూడా ఒక దివ్యమైన పుష్పాభరణం వలె ప్రకాశిస్తూ భక్తులకు అమితానందాన్ని కలిగిస్తాయి.

24 అష్టపదుల అర్థాల లంకెలు

  24 అష్టపదుల పేర్లు - అర్థాల లంకెలు 1. ప్రలయ-పయోధి-జలే (pralaya-payodhi-jale) https://jayadevashtapadi.blogspot.com/20...