08. సా విరహే తవ దీనా
జయదేవ కవి విరచిత గీతగోవిందంలోని ఎనిమిదవ అష్టపదికి, ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యము మరియు విశేషములు 31 05 -2026
రాగ తాళ వివరాలు
రాగము: కర్ణాట రాగము (శిఖికంఠుడు ఒక చేత్తో ఏనుగు దంతాన్ని భుజంపై మోస్తూ, మరో చేత్తో ఖడ్గాన్ని పట్టుకుని నడుస్తుండగా, దేవతలు ఆయన్ను స్తుతించే వేళ పాడే రాగం).
తాళము: ఏకతాళీ తాళము.
పల్లవి (ధ్రువపదము)
సా విరహే తవ దీనా మాధవ మనసిజ-విశిఖ-భయాద్ ఇవ భావనయా త్వయి లీనా
ప్రతిపదార్థము
మాధవ = ఓ కృష్ణా!, సా = ఆ రాధ, తవ = నీ యొక్క, విరహే = ఎడబాటు నందు, దీనా = మిక్కిలి దీనురాలై ఉన్నది, మనసిజ = మన్మథుని యొక్క, విశిఖ = బాణముల వలని, భయాద్ ఇవ = భయము చేతనో అన్నట్లుగా, భావనయా = నిరంతర ధ్యానము చేత (ధ్యానయోగం ద్వారా), త్వయి = నీ యందే, లీనా = లీనమై పోయినది (సమాధి స్థితిని పొందినది).
తాత్పర్యము
ఓ మాధవా! నీ విరహంలో రాధ అత్యంత దీన స్థితికి చేరుకుంది. మన్మథుడి బాణాల దెబ్బకు భయపడి, ఆ బాధ నుండి తప్పించుకోవడానికి ఆమె నిరంతరం నిన్నే ధ్యానిస్తోంది. నీపై ఉన్న ఆ అచంచలమైన ధ్యానంలో మునిగిపోయి, ప్రస్తుతం ఆమె నీలోనే పూర్తిగా లీనమైపోయింది.
మొదటి చరణము
నిందతి చందనమ్ ఇందు-కిరణమ్ అను విందతి ఖేదమ్ అధీరమ్ । వ్యాల-నిలయ-మిలనేన గరలమ్ ఇవ కలయతి మలయ-సమీరమ్ ॥
ప్రతిపదార్థము
నిందతి = (రాధ తన శరీరానికి పూసుకున్న) చందనమును దూషిస్తున్నది, ఇందు-కిరణమ్ అను = చంద్రుని కిరణములను చూసిన వెంటనే, అధీరమ్ = ఓర్పు లేనిదై (వికల మనస్కురాలై), ఖేదమ్ = తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని/తాపాన్ని, విందతి = పొందుచున్నది, వ్యాల = భయంకరమైన పాములకు, నిలయ = నివాసస్థానాలైన (చందన వృక్షములను), మిలనేన = తాకడం వలన, మలయ-సమీరమ్ = మలయ పర్వతం నుండి వీచే చల్లని గాలిని, గరలమ్ ఇవ = విషము వలె, కలయతి = భావిస్తున్నది.
తాత్పర్యము
కృష్ణా! సాధారణంగా చలవనిచ్చే గంధాన్ని రాధ ఇప్పుడు అసహ్యించుకుంటూ దూషిస్తోంది. వెన్నెలను చూడగానే తట్టుకోలేని మనోవేదనకు లోనవుతోంది. చందన వృక్షాల చుట్టూ అల్లుకుని ఉండే విషసర్పాల శ్వాసలు తోడవడమే దీనికి కారణమని భావిస్తూ, మలయ పర్వతం నుండి వచ్చే చల్లని చందన వాయువును సైతం ఆమె భయంకరమైన విషంలా తలపోస్తోంది.
విశేషములు
విరహావస్థ: లౌకికంగా అమితమైన చలవను, ఆనందాన్ని ఇచ్చే గంధం, వెన్నెల, మలయమారుతం వంటి వస్తువులు విరహంలో ఉన్న రాధకు తీవ్రమైన తాపాన్ని, విషాన్ని కలిగిస్తున్నట్లు ఇక్కడ వర్ణించబడింది. ఇది విరహ శృంగారంలోని తీవ్రతను సూచిస్తుంది.
అలంకార రమణీయత: మన్మథుడి బాణాలకు భయపడి కృష్ణుడిని ధ్యానిస్తోందని చెప్పడంలో 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' (ఊహించడం) చక్కగా కుదిరింది. అలాగే చల్లని వస్తువులు వేడిని కలిగిస్తున్నాయని చెప్పడం ద్వారా 'విరోధాభాస అలంకారం', గాలిని విషంతో పోల్చడం ద్వారా 'రూపకాలంకారం' ఇక్కడ ప్రదర్శితమయ్యాయి.
సఖి రాయబారం: రాధ పడుతున్న ఈ మానసిక కుంగుబాటును (డిప్రెషన్), ఆమె పొందిన సమాధి స్థితిని (సమాశ్రయణం) సఖి కృష్ణుడికి వివరిస్తూ, వెంటనే వచ్చి ఆమెను ఆదుకోవాలని ప్రార్థిస్తోంది.
రెండవ చరణము
అవిరల-నిపతిత-మదన-శరాద్ ఇవ భవద్-అవనాయ విశాలమ్ । స్వ-హృదయ-మర్మణి వర్మ కరోతి సజల-నలిని-దల-జాలమ్ ॥ సా విరహే తవ దీనా...
ప్రతిపదార్థము
అవిరల = ఎడతెరిపి లేకుండా, నిపతిత = కురుస్తున్న (పడుతున్న), మదన = మన్మథుని యొక్క, శరాద్ ఇవ = బాణముల వలన (కలిగే బాధ నుండి) అన్నట్లుగా, భవద్ = నీ యొక్క, అవనాయ = రక్షణ కొరకు, విశాలమ్ = విశాలమైనట్టియు, స్వ = తన యొక్క, హృదయ = గుండె లోని, మర్మణి = రహస్య స్థానమున (మర్మస్థానమున), వర్మ = ఒక కవచముగా, కరోతి = చేసుకొనుచున్నది, సజల = నీటి బిందువులతో కూడిన (తడి కలిగిన), నలిని-దల = తామర ఆకుల యొక్క, జాలమ్ = సమూహమును (సమూహమును = జాలమ్, అలాగే 'జాలమ్' అనగా వల అని కూడా అర్థం).
తాత్పర్యము
ఓ మాధవా! నీ విరహంలో ఉన్న రాధపై మన్మథుడు ఎడతెరిపి లేకుండా బాణాల వర్షం కురిపిస్తున్నాడు. నిరంతర ధ్యానం వల్ల ఆమె హృదయంలో నువ్వే కొలువై ఉన్నావు. అందువల్ల ఆ మన్మథ బాణాలు నీకు తగిలి ఎక్కడ గాయమవుతుందోనని రాధ భయపడుతోంది. నిన్ను కాపాడుకోవడం కోసం, ఆమె తన హృదయ మర్మస్థానాన్ని చల్లని నీటి బిందువులతో కూడిన విశాలమైన తామర ఆకుల సమూహంతో కప్పి, ఒక అద్భుతమైన రక్షణ కవచంలా (లేదా ఒక వలలా) ఏర్పాటు చేసుకుంటోంది.
విశేషములు
అనన్య ప్రేమ/తన్మయత్వం: విరహ బాధలో తాను నలిగిపోతున్నా, రాధ తన బాధను పట్టించుకోకుండా తన గుండెల్లో ఉన్న కృష్ణుడికి ఎక్కడ దెబ్బ తగులుతుందోనని ఆరాటపడటం ఆమె అత్యున్నతమైన 'ప్రేమ భావన'కు, కృష్ణుడితో పొందిన 'తాదాత్మ్య స్థితి'కి అద్దం పడుతోంది.
'జాలమ్' శబ్ద చమత్కారం: ఇక్కడ 'జాలమ్' అంటే తామర ఆకుల సమూహం లేదా అమరిక అని అర్థం. దీనికి 'వల' అనే మరో అర్థం కూడా ఉంది. నిన్ను రక్షించే కవచమే కాకుండా, నువ్వు తన హృదయాన్ని విడిచి ఎక్కడికీ వెళ్లకుండా ఉండేందుకు ఆమె తామర ఆకులతో ఒక వలను వేసి నిన్ను బంధించిందని సఖి అంతరార్థాన్ని వ్యక్తపరుస్తోంది.
కరుణ రస విరోధాభాస: మన్మథుడి బాణాల నుండి రక్షణ కోసం రాధ తామర ఆకులను వాడుతోంది, కానీ మన్మథుడి బాణాలు కూడా తామర పూల వంటివే (పుష్పబాణాలు). పైగా ఆ కవచంపై ఉన్న నీటి బిందువులు ఆమె కన్నీళ్లే. ఇలా తనను రక్షించుకోవడానికి వాడుతున్న వస్తువులే ఆమె తాపాన్ని, బాధను మరింత పెంచుతుండటం ఇక్కడి విచిత్ర పరిస్థితి.
మూడవ చరణము
కుసుమ-విశిఖ-శర-తల్పమ్ అనల్ప-విలాస-కలా-కమనీయమ్ । వ్రతమ్ ఇవ తవ పరిరంభ-సుఖాయ కరోతి కుసుమ-శయనీయమ్ ॥ సా విరహే తవ దీనా...
ప్రతిపదార్థము
అనల్ప = తక్కువ కాని (అనగా అమితమైన), విలాస = శృంగార చేష్టల యొక్క, కలా = లీలలకు (కళలకు), కమనీయమ్ = ఎంతో మనోహరమైనదైనప్పటికీ, కుసుమ-విశిఖ = పుష్పబాణములు కలిగిన మన్మథుని యొక్క, శర-తల్పమ్ = బాణముల శయ్య (బాణాల పడక) వలె ఉన్నట్టి, కుసుమ-శయనీయమ్ = ఆ పూలపాన్పును, తవ = నీ యొక్క, పరిరంభ = గాఢ కౌగిలింత వలని, సుఖాయ = ఆనందమును పొందుట కొరకు, వ్రతమ్ ఇవ = ఒక కఠినమైన వ్రతము (దీక్ష) వలె, కరోతి = ఆచరిస్తూ (ఆ పాన్పుపై శ్రమిస్తూ) ఉన్నది.
తాత్పర్యము
ఓ మాధవా! నీ రాధ ఎన్నో శృంగార విలాసాలకు, లీలలకు ఎంతో అనువైన ఒక మనోహరమైన పూలపాన్పును సిద్ధం చేసుకుంది. కానీ నీ విరహం వల్ల ఆ సుకోమలమైన పూలపాన్పు ఆమెకు మన్మథుడి ముండ్ల బాణాల పడకలా (శరతల్పంలా) అనిపిస్తోంది. ఎలాగైనా నీ గాఢమైన కౌగిలింత అనే అమృత సుఖాన్ని పొందడం కోసం, ఆమె ఆ బాణాల పాన్పుపై పడుకుని ఒక అత్యంత కఠినమైన చాంద్రాయణ వ్రతాన్ని లేదా తపస్సును ఆచరిస్తున్నట్లుగా ఆ వేదనను భరిస్తోంది.
విశేషములు
శరశయ్య వ్రతం (భీష్మ సదృశ తపస్సు): మహాభారతంలో భీష్ముడు ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం కోసం బాణాల మంచం (శరశయ్య) పై ఎలాగైతే నిరీక్షించాడో, ఇక్కడ రాధ కూడా కృష్ణుడి కౌగిలింత అనే పరమ సుఖం కోసం మన్మథుడి పుష్పబాణాలనే శరశయ్యగా మార్చుకుని, దానిపై పడుకుని కఠోర దీక్ష చేస్తోందని సఖి వర్ణించిన తీరు అద్భుతం.
శృంగార విలాస వైపరీత్యం: లౌకికంగా పూలపాన్పు అనేది అమితమైన సంతోషాన్ని, శృంగార విలాస కళలను గుర్తుచేసేది. కానీ ప్రియుడి ఎడబాటులో అదే పూలపాన్పు ఒక యాతనా మందిరంలా, తపస్సు చేసే ఆసనంలా మారిపోవడం విరహ శృంగారంలోని పరాకాష్టను తెలియజేస్తోంది.
అలంకారం: పూలపాన్పును వ్రతం లాగా భావించి ఆచరిస్తోందని చెప్పడంలో ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' మరియు 'రూపకాలంకారం' ఎంతో రమణీయంగా పోషించబడ్డాయి.
నాల్గవ చరణము
వహతి చ వలిత-విలోచన-జలధరమ్ ఆనన-కమలమ్ ఉదారమ్ । విధుమ్ ఇవ వికట-విధుంతుద-దంత-దలన-గలితామృత-ధారమ్ ॥ సా విరహే తవ దీనా...
ప్రతిపదార్థము
ఉదారమ్ = ఎంతో శ్రేష్ఠమైనట్టియు (అతి మనోహరమైన), ఆనన-కమలమ్ = పద్మము వంటి ముఖము, వలిత = చంచలమైన (కదలాడుతున్న), విలోచన = కన్నులనెడి, జాలధరమ్ = మేఘముల నుండి (కన్నీటి వర్షాన్ని), వహతి చ = కురిపిస్తూ ప్రవహింపజేస్తోంది, వికట = భయంకరుడైన, విధుంతుద = రాహువు యొక్క, దంత = కోరల (దంతముల) చేత, దలన = నమలబడటం (క్షోభ పెట్టబడటం) వలన, గలిత = కారిపోతున్న, అమృత-ధారమ్ = అమృత ధారలు కలిగిన, విధుమ్ ఇవ = చంద్రుని వలె ఉన్నది.
తాత్పర్యము
ఓ మాధవా! అమిత సుందరమైన రాధ ముఖపద్మం ఇప్పుడు ఒక విచిత్ర స్థితిని పొందింది. భయంకరుడైన రాహువు తన పదునైన కోరలతో నమిలి వికలం చేసినప్పుడు, ఆ చంద్రబింబం నుండి అమృత ధారలు ఎలాగైతే కారిపోతాయో, అలాగే రాధ చంచల నేత్రాలనే మేఘాల నుండి ఎడతెరిపి లేకుండా కన్నీటి ధారలు శ్రవిస్తున్నాయి. ఆమె ముఖం చంద్రుని లాగా, ఆ కన్నీరు అమృత ధారల లాగా ప్రవహిస్తోంది.
విశేషములు
ఉపమాలంకార సౌందర్యం: రాధ ముఖాన్ని రాహుగ్రస్త చంద్రునితోనూ, ఆమె కంటి నీటిని చంద్రుని నుండి కారుతున్న అమృత ధారలతోనూ పోల్చడం వల్ల ఈ శ్లోకంలో 'ఉపమాలంకారం' ఎంతో హృద్యంగా కుదిరింది.
భావ చమత్కారం: సాధారణంగా రాధ ముఖం పద్మంతో పోల్చబడింది (ఆనన కమలం). కానీ ఆ కమలంలోని కళ్ళు మేఘాలై నీటిని కురుస్తున్నప్పుడు, సఖికి అది పద్మంలా కాక, రాహువు నోట చిక్కి వేదన పడుతూ అమృతాన్ని కార్చే చంద్రుడిలా కనిపిస్తోంది. విరహ తాపం ఆమె ముఖ వర్చస్సును అంతలా మార్చివేసిందని అంతరార్థం.
విరహావస్థ: రాధ కంటినుండి కారుతున్న కన్నీరు సాధారణ జలం కాదు, అది కృష్ణా విరహంలో పూడ్చుకున్న ప్రేమామృతం అని కవి ఇక్కడ ధ్వనింపజేస్తున్నారు.
ఐదవ చరణము
విలిఖతి రహసి కురంగ-మదేన భవంతమ్ అసమశర-భూతమ్ । ప్రణమతి మకరమ్ అధో వినిధాయ కరే చ శరమ్ నవ-చూతమ్ ॥ సా విరహే తవ దీనా...
ప్రతిపదార్థము
రహసి = విజనమైన (ఏకాంత) ప్రదేశమున, కురంగ-మదేన = కస్తూరితో (లేడి నాభి నుండి వచ్చే సుగంధ ద్రవ్యముతో), భవంతమ్ = నిన్ను, అసమశర-భూతమ్ = సాటిలేని ఐదు బాణములు కలిగిన మన్మథుని స్వరూపముగా, విలిఖతి = చిత్రించుకొనుచున్నది, అధో = ఆ చిత్రపటము క్రింద, మకరమ్ = మన్మథుని వాహనమైన మొసలిని, వినిధాయ = చిత్రించి, కరే చ = (నీ) చేతి నందు, నవ-చూతమ్ = నూతనమైన మామిడి చిగురు అనెడి, శరమ్ = బాణమును (ఉంచి), ప్రణమతి = ఆ రూపానికి నమస్కరించుచున్నది.
తాత్పర్యము
ఓ శ్రీకృష్ణా! నీ విరహంతో వికలమైన రాధ ఏకాంతంలో కూర్చుని, నల్లని కస్తూరితో నీ రూపాన్ని సాక్షాత్తూ ఆ మన్మథుడి రూపంగా చిత్రించుకుంటోంది. ఎందుకంటే ఆమె హృదయాన్ని ఇంతలా ప్రేమబాణాలతో వేధించగలవాడు ఆ మన్మథుడే, ఆ మన్మథుడు నువ్వేనని ఆమె భావన. అందుకే ఆ చిత్రంలో నీ పాదాల క్రింద మన్మథుడి వాహనమైన మొసలిని (మకరాన్ని) రాసి, నీ చేతిలో మన్మథుడి అస్త్రాలన్నింటిలోకి శక్తివంతమైన పచ్చని మామిడి చిగురు బాణాన్ని పెట్టింది. అలా నిన్ను మన్మథ రూపుడిగా తీర్చిదిద్ది, ఆ బాణాల తాపం నుండి తనకు ఉపశమనం ప్రసాదించమని వేడుకుంటూ ఆ చిత్రపటానికి భక్తితో ప్రణామం చేస్తోంది.
విశేషములు
నాథుడే మన్మథుడు: రాధ కృష్ణుడిని సాధారణ మానవుడిగా కాక, తనను ప్రేమతో జయించిన మన్మథ దేవుడిగా భావిస్తోంది. కస్తూరి నల్లగా ఉంటుంది, కృష్ణుడు కూడా శ్యామల వర్ణంలో (నల్లగా) ఉంటాడు. అందుకే కృష్ణుడి రూపాన్ని రాయడానికి ఆమె నల్లని కస్తూరిని ఎంచుకోవడం ఇక్కడి ఔచిత్యం.
విరహ చిత్ర లేఖనం: ప్రాచీన కావ్యాలలో విరహ వేదనను తట్టుకోవడానికి ప్రియురాలైన వారు ప్రియుడి చిత్రాన్ని గీసుకోవడం ఒక శిల్పం (ఉపాయం). ఇక్కడ రాధ కేవలం చిత్రాన్ని గీసి ఊరుకోకుండా, ఆ రూపానికి నమస్కరిస్తూ తన ఆర్తిని నివేదించుకుంటోంది.
అలంకార రమణీయత: కృష్ణుడిని మన్మథునిగా ఊహించి చిత్రించడంలో 'ఉపమాలంకారం' మరియు 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' ఎంతో మనోహరంగా గోచరిస్తాయి.
ఆరవ చరణము
ప్రతి-పదమ్ ఇదమ్ అపి నిగదతి మాధవ తవ చరణే పతితాహమ్ । త్వయి విముఖే మయి సపది సుధా-నిధిర్ అపి తనుతే తను-దాహమ్ ॥ సా విరహే తవ దీనా...
ప్రతిపదార్థము
మాధవ = ఓ కృష్ణా!, అహమ్ = నేను, తవ = నీ యొక్క, చరణే = పాదములపై, పతితా = పడినదాననైతిని (శరణు వేడుతున్నాను), ఇదమ్ అపి = ఈ మాటను కూడా, ప్రతి-పదమ్ = అడుగడుగునా (ప్రతి క్షణము), నిగదతి = పలుకుచున్నది, త్వయి = నువ్వు, మయి = నా యెడల, విముఖే = విముఖుడవు (ఉదాసీనుడవు) అయినప్పుడు, సపది = వెంటనే, సుధా-నిధిర్ అపి = అమృత భాండారమైన ఆ చంద్రుడు సైతం, తను-దాహమ్ = శరీర తాపాన్ని (మంటను), తнуతే = కలిగిస్తున్నాడు.
తాత్పర్యము
ఓ మాధవా! విరహ తాపంతో కొట్టుమిట్టాడుతున్న రాధ, అడుగడుగునా దీనంగా ఈ మాటలే పదే పదే పలుకుతోంది: "కృష్ణా! నేను నీ పాదాలపై పడి శరణు వేడుకుంటున్నాను. నువ్వు నాపై అలక వహించి, నా వైపు చూడకుండా ఉదాసీనంగా మారిపోతే చాలు... అమృతానికి నిలయమై, జగత్తుకంతటికీ చలవనిచ్చే ఆ చంద్రుడు కూడా క్షణంలో నా శరీరానికి తీవ్రమైన మంటను, తాపాన్ని కలిగిస్తున్నాడు!"
విశేషములు
'మాధవ' శబ్ద అంతరార్థ చమత్కారం: ఇక్కడ సఖి 'మాధవ' అనే పదాన్ని వాడటంలో ఒక గొప్ప గూఢార్థం ఉంది. 'మా' అంటే లక్ష్మీదేవి, 'ధవ' అంటే భర్త. లక్ష్మీపతివైన నువ్వు రాధకు తోడుగా ఉన్నంతకాలం, ఆమెకు సవతి అయిన ఆ లక్ష్మీదేవి ఏమీ చేయలేదు. కానీ నువ్వు రాధకు విముఖుడైన వెంటనే, లక్ష్మీదేవి సోదరుడైన ఆ చంద్రుడు (సముద్ర మథనంలో లక్ష్మి, చంద్రుడు ఇద్దరూ కలిసే పుట్టారు) తన అక్క తరఫున పగ తీర్చుకోవడానికా అన్నట్లు రాధపై వెన్నెల నెపంతో నిప్పులు కురిపిస్తున్నాడని రసమంజరి గ్రంథకర్త చక్కని భావనను చాటారు.
అలంకార వైభవము: స్వాభావికంగా చల్లదనాన్ని ఇచ్చే చంద్రుడు శరీరానికి దాహాన్ని (మంటను) కలిగిస్తున్నాడని చెప్పడం వల్ల ఇక్కడ 'విరోధాభాస అలంకారం', విరహ తీవ్రతను అద్భుతంగా పెంచి వర్ణించడం చేత 'అతిశయోక్తి అలంకారం' అద్భుతంగా కుదిరాయి.
ఏడవ చరణము
ధ్యాన-లయేన పురః పరికల్ప్య భవంతమ్ అతీవ దురాపమ్ । విలపతి హసతి విషీదతి రోదితి చంచతి ముంచతి తాపమ్ ॥ సా విరహే తవ దీనా...
ప్రతిపదార్థము
అతీవ = మిక్కిలి, దురాపమ్ = పొందుటకు శక్యము కాని (లభించని), భవంతమ్ = నిన్ను, ధ్యాన-లయేన = ధ్యాన నిమగ్నత ద్వారా (ఏకాగ్రతతో కూడిన ధ్యానము చేత), పురః = తన యెదుటనే ఉన్నట్లుగా, పరికల్ప్య = భావించుకుని (ఊహించుకుని), విలపతి = (తన విరహ బాధను చెప్పుకుంటూ) విలపిస్తున్నది, హసతి = (నువ్వు పలికించినట్లు భ్రమించి) నవ్వుతున్నది, విషీదతి = (నువ్వు కౌగిలించుకోలేదని) అమితంగా నొచ్చుకుంటోంది, రోదితి = (ఎదురుగా ఉన్న రూపం మాయమవగానే) గొల్లున ఏడుస్తోంది, చంచతి = (ఆనంద డోలికలలో) ఊగిసలాడుతోంది, ముంచతి తాపమ్ = (మరుక్షణమే నీ దర్శన భాగ్యంతో) తన విరహ తాపాన్ని అంతటినీ వదిలిపెడుతోంది.
తాత్పర్యము
ఓ కృష్ణా! భౌతికంగా నిన్ను చేరుకోవడం ఎంత కష్టమో తెలిసి, రాధ ధ్యాన మార్గాన్ని ఎంచుకుంది. ఆ గాఢ ధ్యాన నిమగ్నతలో ప్రాప్యుడవైన నిన్ను తన ఎదుటే ఉన్నట్లుగా ఆమె సాక్షాత్కరించుకుంటోంది. ఆ భావనలో మునిగిపోయి ఆమె చిత్రవిచిత్రంగా ప్రవర్తిస్తోంది—ఒకసారి నీతో తన విరహ వేదనను చెప్పుకుంటూ విలపిస్తుంది, మరోసారి నువ్వు నవ్వించావన్నట్లు గలగలా నవ్వుతుంది; నువ్వు స్పందించడం లేదని కుంగిపోతుంది, ఆపై నీ మాయారూపం అదృశ్యం కాగానే పెద్ద పెట్టున ఏడుస్తుంది; నీ రాకతో ఆనందంతో ఉప్పొంగిపోతూ, మరుక్షణమే ఆ దివ్య దర్శన సుఖంలో మునిగి తన తాపాన్ని అంతటినీ పూర్తిగా మరచిపోతుంది.
విశేషములు
కిలకించిత భావము: ప్రేమలో హర్షం, శోకం, భయం, క్రోధం వంటి భిన్న భావాలు ఒక్కసారిగా పైకి వ్యక్తమవడాన్ని 'కిలకించిత భావము' అంటారు. కృష్ణుడి విరహోన్మాదంలో రాధ పొందుతున్న మానసిక అవస్థలన్నీ (నవ్వడం, ఏడవడం, తాపం వదలడం) ఈ అద్భుత శృంగార భావనను చాటుతున్నాయి.
పాఠాంతర చమత్కారం: 'రసికప్రియ' వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ఇక్కడ 'విలపతి' అనే పదానికి బదులు 'విలిఖతి' (చిత్రించుట) అనే పాఠాంతర విశేషం కూడా ఉంది. అంటే ధ్యానంలో కనిపించిన రూపాన్ని ఆమె ఎదుట గీసుకుంటూ, ఆ రూపంతోనే సంభాషిస్తోందని అర్థం.
అలంకార వైభవం: ఒకే ఆధారాన్ని (రాధను) ఆశ్రయించి భిన్న క్రియలైన ఏడవడం, నవ్వడం, విలపించడం వంటివి వరుసగా వర్ణించబడటం వల్ల ఇక్కడ 'దీపకాలంకారం' ప్రదర్శితమైంది.
ఎనిమిదవ చరణము (ఫలశ్రుతి)
శ్రీ-జయదేవ-భణితమ్ ఇదమ్ అధికం యది మనసా నటనీయమ్ । హరి-విరహాకుల-బల్లవ-యువతి-సखी-వచనమ్ పఠనీయమ్ ॥ సా విరహే తవ దీనా...
ప్రతిపదార్థము
శ్రీ-జయదేవ = శ్రీ జయదేవ కవి చేత, భణితమ్ = పలకబడిన (రచించబడిన), ఇదమ్ = ఈ అష్టపది, అధికం = మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైనది, యది = ఒకవేళ, మనసా = మనస్సు నందు, నటనీయమ్ = అభినయించదగినది (ఆస్వాదించదగినది), హరి = శ్రీకృష్ణుని యొక్క, విరహ = ఎడబాటు చేత, ఆకుల = వ్యాకులత చెందిన, బల్లవ-యువతి = గొల్లభామ అయిన రాధ యొక్క, సఖీ = చెలికత్తె (సఖి) పలికిన, వచనమ్ = మాటలతో కూడిన ఈ గీతాన్ని, పఠనీయమ్ = నిరంతరం పఠించవలెను.
తాత్పర్యము
శ్రీ హరి విరహంతో నిరంతరం తపించిపోతున్న ఆ గొల్లపడుచు రాధాదేవి యొక్క ఆర్తిని, ఆమె అంతరంగిక వేదనను సఖి కృష్ణుడికి వివరించిన మాటల సారం అంతా ఈ అష్టపదిలో నిక్షిప్తమై ఉంది. శ్రీ జయదేవ కవి విరచితమైన, పరమ పవిత్రమైన ఈ గీతాన్ని భగవద్భక్తులు తమ హృదయ మందిరంలోనే లీనమై అభినయించాలి (భావన చేయాలి). ఈ మధురమైన సఖీ వచనాలను నిరంతరం పఠించడం ద్వారా ఆ దైవిక ప్రేమామృతాన్ని ఆస్వాదించవచ్చు.
విశేషములు
నటనీయమ్ - రసాస్వాదన: నాట్యశాస్త్ర నియమాల ప్రకారం 'నట' అనే శబ్దానికి కేవలం బాహ్యమైన అభినయమే కాక 'రసము' అని కూడా ముఖ్యమైన అర్థం ఉంది (నట శబ్దో రసే ముఖ్యః - భరతముని). కాబట్టి ఈ అష్టపదిని పైకి పాడటమే కాకుండా, మనస్సుతో ఆ విరహ రసాన్ని, భక్తి భావాన్ని లలితంగా ఆస్వాదించాలని జయదేవుల వారి ఆశయం.
భావ సముత్కర్ష: సఖి కృష్ణుడితో చెప్పిన అంతరంగిక విషయాలన్నింటినీ, జయదేవ కవి తన కావ్యం ద్వారా లోకానికి అత్యంత మధురంగా అందించారు. శృంగార, కరుణ, భక్తి రసాల మేళవింపుతో ఉన్న ఈ గీతం శుద్ధ భక్తులకు నిత్య పారాయణ యోగ్యమైనది.
దీనితో ఈ ఎనిమిదవ అష్టపదిలోని అన్ని చరణాలకు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు సంపూర్ణంగా ముగిశాయి.
