11.ధీరసమీరే యమునాతీరే

జయదేవ మహాకవి విరచిత గీతగోవింద కావ్యం లోని 11వ అష్టపది (ధీరసమీరే...)  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యము మరియు విశేషములు 06 -06 -2026:

11వ అష్టపది (సాహిత్యం) ధీరసమీరే యమునాతీరే

రాగము: గుర్జరీ రాగము

తాళము: ఏకతాళీ తాళము

పల్లవి: రతిసుఖ సారే గతమభి సారే మదనమనోహరవేషమ్ ।

న కురు నితంబిని గమనవిలంబనమ్ అనుసర తం హృదయేశమ్ ॥

చరణం 1 (ధ్రువమ్): ధీరసమీరే యమునాతీరే వసతి వనే వనమాలీ ।

పీనపయోధరపరిసరమర్దనచంచలకరయుగశాలీ ॥ 8 ॥

పల్లవి

ప్రతిపదార్థము

• నితంబిని! = అందమైన నడుము/నితంబము కలదానా! (ఓ రాధా!)

• రతిసుఖ సారే = శృంగార సుఖమే ప్రధానమైన,

• అభి సారే = సంకేత స్థానమునకు (ప్రియసంగమం కోసం వెళ్లే చోటుకు),

• గతమ్ = వెళ్ళినవాడును,

• మదన మనోహర వేషమ్ = మన్మథుని వలె మనస్సును దోచుకునే సుందరమైన రూపం ధరించినవాడును అయిన,

• తం = ఆ,

• హృదయేశమ్ = నీ హృదయ నాథుడిని (శ్రీకృష్ణుడిని),

• అనుసర = అనుసరించి వెళ్ళు (కలుసుకో).

• గమన విలంబనమ్ = వెళ్ళడంలో ఆలస్యమును,

• న కురు = చేయకు.

తాత్పర్యము

ఓ మనోహరమైన నితంబములు కలిగిన రాధా! శృంగార సుఖానికి పరమావధి అయిన సంకేత స్థలానికి నీ ప్రియుడు ఇప్పటికే చేరుకున్నాడు. ఆయన నిన్ను మోహింపజేసేలా, సాక్షాత్తూ ఆ మన్మథుడి లాగా ఎంతో అందంగా అలంకరించుకొని ఉన్నాడు. కాబట్టి ఇక ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా, నీ హృదయేశ్వరుడైన ఆ కృష్ణుడిని కలుసుకోవడానికి వెంటనే బయలుదేరు.

విశేషములు

• అభిసారము: ప్రియుడు లేదా ప్రియురాలు ఒకరినొకరు కలుసుకోవడం కోసం ముందుగా అనుకున్న సంకేత స్థలానికి అలంకరించుకొని వెళ్ళడాన్ని 'అభిసారము' అంటారు. ఇక్కడ రాధను 'అభిసారిక'గా మారి త్వరగా వెళ్ళమని చెలికత్తె (సఖి) పురికొల్పుతోంది.

• నితంబిని: రాధ శరీర సౌష్టవాన్ని పొగుడుతూ సఖి ఈ సంబోధన వాడింది. "నీ నడుము/నితంబ భారము వల్ల ఇప్పటికే నీ నడక మందగించింది, ఇకపై మానసికంగా ఆలస్యం చేసి సమయాన్ని వృథా చేయకు" అనే గూఢార్థం ఇందులో ఉంది.

మొదటి చరణం (ధృవమ్)

ప్రతిపదార్థము

• ధీర సమీరే = మందమారుతము (మెల్లగా వీచే చల్లని గాలి) కలిగిన,

• యమునా తీరే = యమునా నది ఒడ్డున ఉన్న,

• వనే = బృందావన వనము నందు (పొదరింటిలో),

• వనమాలీ = వనమాల (వైజయంతీ మాల)ను ధరించిన శ్రీకృష్ణుడు,

• వసతి = వేచి ఉన్నాడు.

• పీన పయోధర = నిండుగా ఉన్న (గోపికల) స్తనముల యొక్క,

• పరిసర మర్దన = చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను మర్దించుటలో (కౌగిలింతలలో),

• చంచల = చలించే/ఉత్సాహపడే,

• కర యుగ శాలీ = రెండు హస్తాల (చేతుల) వైభవం కలవాడు.

తాత్పర్యము

యమునా నది తీరాన, మలయమారుతం (చల్లని గాలి) మెల్లగా వీస్తున్న ఒక ప్రశాంతమైన పొదరింటిలో వనమాలియైన శ్రీకృష్ణుడు నీ కోసం వేచి ఉన్నాడు. ఆ కృష్ణుడు గోపికల నిండైన వక్షఃస్థలాలను కౌగిలించుకోవడంలో చంచలమైన, అత్యంత ఉత్సాహవంతమైన హస్తాలు కలవాడు. శృంగార క్రీడకు అనువైన ఆ సుందర వనంలో ఆయన నీ రాక కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు.

విశేషములు

• ధీరసమీరము: 'ధీర' అంటే ఇక్కడ నిలకడగా, మెల్లగా వీచే గాలి అని అర్థం. దట్టమైన పొదరిల్లు కావడం వల్ల బయట గాలి వేగంగా ఉన్నా, లోపల మాత్రం శృంగార సుఖానికి అనుకూలంగా గాలి చాలా మందగించి, ఆహ్లాదకరంగా మారుతుందని కవి వర్ణన.

• వనమాలీ: లక్ష్మీపతి అయినప్పటికీ, కేవలం రాధా-గోపికల ప్రేమ కోసం అడవి పూలతో చేసిన మాలను ధరించి, సామాన్య గోపాలుడిలా ఆ బృందావనంలో వేచి ఉండడం కృష్ణుడి వ్యాకులతను, ప్రేమను తెలియజేస్తుంది.

చరణం 2 

సాహిత్యం: నామసమేతం కృత సంకేతంవాదయతే మృదువేణుమ్ ।

బహు మనుతే  నను తే తను సంగతపవనచలితమపి రేణుమ్ ॥

(ధీరసమీరే యమునాతీరే వసతి వనే వనమాలీ...)

ప్రతిపదార్థము

• నామ సమేతం = (నీ) పేరుతో కూడుకున్నట్లుగా,

• కృత సంకేతం = సంకేతములను చేస్తూ (రమ్మని సైగ చేస్తూ),

• మృదు వేణుమ్ = మురళిని (పిల్లనగ్రోవిని) మృదువుగా,

• వాదయతే = ఊదుతున్నాడు/వాయిస్తున్నాడు.

• తే = నీ యొక్క,

• తను సంగత = శరీరమును తాకిన,

• పవన చలితం = గాలిచేత కదల్చబడి (కొట్టుకువచ్చిన),

• రేణుమ్ అపి = ధూళి కణాన్ని (మట్టి రేణువును) కూడా,

• బహు మనుతే నను = నిశ్చయముగా ఎంతో గొప్పగా (గౌరవంగా) భావిస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము

ఓ రాధా! ఆ శ్రీకృష్ణుడు తన మురళిని ఎంతో మృదువుగా వాయిస్తున్నాడు. ఆ వేణునాదం ఎలా ఉందంటే, కేవలం నీ పేరునే పలుకుతూ నిన్ను రమ్మని సంకేతం ఇస్తున్నట్లుగా ఉంది. అంతేకాదు, నీ శరీర స్పర్శను పొంది, గాలి ద్వారా కొట్టుకువచ్చే ఆ వన వీధుల ధూళి కణాలను కూడా ఆయన అత్యంత పవిత్రమైనవిగా, అమూల్యమైనవిగా భావించి ఎంతో ఆదరంతో స్వీకరిస్తున్నాడు.

విశేషములు

• వేణునాద సంకేతం: బృందావనంలో కృష్ణుడి వేణుగానం రాధకు మాత్రమే అర్థమయ్యే ఒక ప్రత్యేక సంకేత భాష. "నువ్వు రాకపోతే ఆయన వేరే ఎవరితోనైనా ఉన్నాడేమోనని అనుకోకు, ఆ పిల్లనగ్రోవి కేవలం నీ పేరే పిలుస్తోంది" అని సఖి రాధకు నమ్మకం కలిగిస్తోంది.

• రేణు గౌరవం: రాధపై కృష్ణుడికి గల అమితమైన ప్రేమకు ఇది పరాకాష్ఠ. ఆమె పాదధూళి లేదా శరీరాన్ని తాకి వచ్చిన గాలిలోని మట్టి పొరలను కూడా ఆయన అమూల్యమైన రత్నాలుగా భావించి శిరసా వహిస్తున్నాడని భావం.

చరణం 3 (10వ శ్లోకం)

సాహిత్యం: పతతి పతత్రే విచలతి పత్రే శంకితభవదుపయాణమ్ ।

రచయతి శయనం సచకితనయనం పశ్యతి తవ పంథానమ్ ॥

(ధీరసమీరే యమునాతీరే వసతి వనే వనమాలీ...)

ప్రతిపదార్థము

• పతత్రే పతతి = పక్షి వచ్చి (చెట్టుపై) వాలినప్పుడు గానీ,

• పత్రే విచలతి = చెట్టు ఆకు కదిలినప్పుడు గానీ,

• శంకిత భవత్ ఉపయాణమ్ = "నువ్వే వస్తున్నావేమో" అని భ్రమపడి/ఊహించి,

• శయనం రచయతి = శృంగార శయ్యను (చిగురాకుల పరుపును) సిద్ధం చేస్తున్నాడు;

• సచకిత నయనం = ఆశ్చర్యంతో/భయంతో కూడిన కన్నులతో,

• తవ పంథానమ్ = నీవు వచ్చే దారిని,

• పశ్యతి = చూస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము

పొదరింట్లో వేచి ఉన్న శ్రీకృష్ణుడు నీ రాక కోసం ఎంతగానో తపిస్తున్నాడు. అక్కడ ఏదైనా పక్షి వచ్చి కొమ్మపై వాలినా, లేదా గాలికి ఒక చిన్న ఆకు కదిలి శబ్దం వచ్చినా... "ఆహా! రాధ వచ్చేసింది" అని భ్రమపడుతున్నాడు. వెంటనే ఉత్సాహంతో చిగురాకులతో పరుపును సిద్ధం చేస్తూ, ఎంతో ఆత్రుతతో, చంచలమైన కన్నులతో నువ్వు వచ్చే దారి వైపే రెప్పవాల్చకుండా చూస్తున్నాడు.

విశేషములు

• శంకిత భవదుపయాణమ్: విరహ వేదనలో ఉన్న కాముకుడి మానసిక స్థితిని జయదేవుడు ఇక్కడ అద్భుతంగా వర్ణించాడు. ప్రకృతిలో జరిగే ప్రతి చిన్న శబ్దమూ ప్రియురాలి ఆ గజ్జల చప్పుడులాగే, ఆమె రాక లాగే అనిపించడం విరహ భావనకు చక్కని ఉదాహరణ.

• సచకిత నయనం: "ఒకవేళ రాధ వస్తే నేను ఇంకా శయ్యను సిద్ధం చేయలేదే" అనే కంగారు, అలాగే ఆమెను ఎప్పుడెప్పుడు చూస్తానా అనే ఉత్సుకత కృష్ణుడి కళ్ళల్లో కనిపిస్తున్నాయని సఖి అంటోంది.

చరణం 4 

సాహిత్యం: ముఖరమధీరం త్యజ మంజీరం రిపుమివ కేలిషు లోలమ్ ।

చల సఖి కుంజం సతిమిరపుంజం శీలయ నీలనిచోలమ్ ॥

(ధీరసమీరే యమునాతీరే వసతి వనే వనమాలీ...)

ప్రతిపదార్థము

• సఖి! = ఓ చెలియా! (రాధా!)

• ముఖరమ్ = వ్యర్థముగా శబ్దము చేసేది,

• అధీరమ్ = నిలకడ లేనిది,

• కేలిషు లోలమ్ = క్రీడల యందు (కదలికల వల్ల) చలించేది,

• రిపుమ్ ఇవ = శత్రువు వలె (నీ రహస్య ప్రయత్నాన్ని భంగపరిచేది) అయిన,

• మంజీరమ్ = అందెలను/పాజేబులను,

• త్యజ = విడిచిపెట్టు (తీసివేయి).

• సతిమిర పుంజమ్ = దట్టమైన చీకటి సమూహముతో నిండిన,

• కుంజమ్ = పొదరింటి వైపునకు,

• చల = బయలుదేరు.

• నీల నిచోలమ్ = నల్లని వస్త్రాన్ని/ముసుగును,

• శీలయ = ధరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ సఖీ! రాధా! నువ్వు నడుస్తున్నప్పుడు గలగలమంటూ బిగ్గరగా శబ్దం చేస్తూ, సరస క్రీడల సమయంలో మరీ అంతగా చలిస్తూ, నీ రహస్యాన్ని అందరికీ తెలపడానికి చూసే ఈ అందెలను (గజ్జెలను) నీ శత్రువులుగా భావించి వెంటనే తీసి పక్కన పెట్టు. దట్టమైన చీకట్లతో నిండిన ఆ పొదరింటికి ఇప్పుడు ప్రయాణించు. అలాగే, ఆ చీకటిలో నువ్వు ఎవరికీ కనిపించకుండా ఉండేందుకు ఈ నల్లని ముసుగును (వస్త్రాన్ని) ధరించు.

విశేషములు

• మంజీరం రిపుమివ: శృంగార శాస్త్రంలో అభిసారికలు (ప్రియుడిని కలుసుకోవడానికి వెళ్లేవారు) రహస్యంగా వెళ్ళాలి. నడిచేటప్పుడు గజ్జెలు చేసే శబ్దం వల్ల రహస్యం బయటపడిపోతుంది కాబట్టి, ఇక్కడ సఖి ఆ అందెలను 'శత్రువు' లతో పోల్చింది. సమయాసమయాలు తెలియకుండా వాగే శత్రువులా ఇవి నీ కార్యానికి విఘ్నం కలిగిస్తాయని భావం.

• నీల నిచోలమ్ (కృష్ణాభిసారిక): రాధ ఎంతో తెల్లని (గౌర) వర్ణం కలది. చీకటి రాత్రిలో ఆ తెల్లటి కాంతి అందరికీ ఇట్టే తెలిసిపోతుంది. అందుకే నల్లటి వస్త్రాన్ని ధరిస్తే ఆ చీకటిలో కలిసిపోయి ఎవరికీ కనపడకుండా ప్రయాణించవచ్చు. అంతేకాదు, నల్లని ముసుగు ధరించడం ద్వారా ఆమె అప్పుడే మానసికంగా శ్యామవర్ణుడైన (నల్లనివాడైన) కృష్ణుడితో తాదాత్మ్యం చెందుతోందనే గూఢార్థం కూడా ఇందులో ఉంది.

చరణం 5 (12వ శ్లోకం)

సాహిత్యం: ఉరసి మురారేరుపహితహారే ఘన ఇవ తరలబలాకే ।

తడిదివ పీతే రతివిపరీతే రాజసి సుకృతవిపాకే ॥

(ధీరసమీరే యమునాతీరే వసతి వనే వనమాలీ...)

ప్రతిపదార్థము

• పీతే! = పసిడి (బంగారు) వన్నె గల గౌరవర్ణ శరీరం కలదానా! (ఓ రాధా!)

• ఉపహిత హారే = ముత్యాల హారములు ధరించినట్టియు,

• తరల బలాకే = చంచలమైన కొంగల బారు కలిగిన,

• ఘన ఇవ = నల్లని మేఘము వలె ఉన్న,

• మురారేః ఉరసి = మురారి (శ్రీకృష్ణుని) యొక్క వక్షఃస్థలముపై,

• రతి విపరీతే = విపరీత రతి (పురుషాయిత శృంగార) క్రీడ యందు,

• సుకృత విపాకే = నీ పూర్వపుణ్య పరిపాకం వల్ల,

• తడిద్ ఇవ = మెరుపు తీగ వలె,

• రాజసి = ప్రకాశించగలవు.

తాత్పర్యము

పసిడి ఛాయ గల ఓ రాధా! శ్రీకృష్ణుడి వక్షఃస్థలం తెల్లని ముత్యాల హారాలతో అలంకరింపబడి ఉంది. అది ఎలా ఉందంటే... తెల్లటి కొంగల బారు కలిగిన నల్లని మేఘంలా ఉంది. నీ పూర్వపుణ్య ఫలం వల్ల ఆ మురారి వక్షఃస్థలంపై నీవు విపరీత రతి (నాయక పైచేయిగా ఉండే శృంగార లీల) సాగించేటప్పుడు, ఆ నల్లని మేఘం మధ్యలో చంచలంగా మెరిసే బంగారు మెరుపు తీగలా నువ్వు శోభిస్తావు.

విశేషములు

• అద్భుత ఉపమ: జయదేవుడు ఇక్కడ ప్రకృతి సిద్ధమైన చక్కని ఉపమాలంకారాన్ని వాడాడు. కృష్ణుడి నల్లని శరీరం = దట్టమైన మేఘం (ఘన), ఆయన వేసుకున్న ముత్యాల హారాలు = ఆ మేఘంపై వరుసగా ఎగిరే తెల్లటి కొంగలు (బలాక), రాధ యొక్క తప్తకాంచన గౌరవర్ణం = ప్రకాశవంతమైన మెరుపు తీగ (తడిత్).

• సుకృత విపాకే: భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడిని ఆ విధంగా ఆలింగనం చేసుకొని శృంగార సామ్రాజ్యాన్ని ఏలడం కేవలం శారీరక కాంక్ష కాదు, అది ఎన్నో జన్మల పుణ్యఫలం (సుకృతం) వల్లనే సాధ్యమని సఖి రాధకు గుర్తుచేస్తోంది.

చరణం 6 (13వ శ్లోకం)

సాహిత్యం: విగలితవసనం పరిహృతరసనం ఘటయ జఘనమపిధానమ్ ।

కిసలయశయనే పంకజనయనే నిధిమివ హర్షనిధానమ్ ॥

(ధీరసమీరే యమునాతీరే వసతి వనే వనమాలీ...)

ప్రతిపదార్థము

• పంకజ నయనే! = పద్మముల వంటి కన్నులు కలదానా! (ఓ రాధా!)

• విగలిత వసనమ్ = జారిన వస్త్రము కలదియు,

• परिహృత రసనమ్ = తొలగించబడిన మొలనూలు (ఒడ్్యాణము) కలదియు,

• అపిధానమ్ = ఆవరణ లేనిది (నగ్నమైనది) అయిన,

• హర్ష నిధానమ్ = ఆనందానికి నిధి వంటి,

• జఘనమ్ = నీ జఘన ప్రదేశాన్ని (కటి భాగాన్ని),

• కిసలయ శయనే = (కృష్ణుడు సిద్ధం చేసిన) చిగురాకుల పరుపుపై,

• నిధిమ్ ఇవ = ఒక గుప్త నిధిని ఉంచినట్లుగా,

• ఘటయ = చేర్చుము/సమర్పించుము.

తాత్పర్యము

పద్మనేత్రివైన ఓ రాధా! మన్మథుడి కంటే కోటి రెట్లు సుందరుడైన ఆ కృష్ణుడిని చూడగానే నీ వస్త్రాలు, మొలనూలు (రసన) అవే జారిపోతాయి. అలా లజ్జను వీడి, కృష్ణుడు నీ కోసం ప్రేమతో పరిచిన ఆ చిగురాకుల శయ్యపై, నీ ప్రియుడికి అమితానందాన్ని ఇచ్చే నిధి వంటి నీ శృంగార అంగాలను లీలాపూర్వకంగా సమర్పించు.

విశేషములు

• నిధిమివ హర్షనిధానమ్: రాధాదేవి యొక్క దివ్యశరీర సౌందర్యం శ్రీకృష్ణుడికి పరమానందాన్ని ఇచ్చే ఒక గొప్ప రహస్య నిధి వంటిది. నిధిని ఎలాగైతే ఎంతో భద్రంగా, రహస్యంగా తెరిచి చూస్తారో, అలాగే ఈ చిగురాకుల శయ్యపై ఆ శృంగార నిధిని కృష్ణుడికి అందజేయమని సఖి చెప్తోంది.

చరణం 7 (14వ శ్లోకం)

సాహిత్యం: హరిరభిమానీ రజనిరిదానీమియమపి యాతి విరామమ్ ।

కురు మమ వచనం సత్వరరచనం పూరయ మధురిపుకామమ్ ॥

(ధీరసమీరే యమునాతీరే వసతి వనే వనమాలీ...)

ప్రతిపదార్థము

• హరిః = శ్రీకృష్ణుడు,

• అభిమానీ = ఆత్మగౌరవం/పట్టుదల కలవాడు (రాధ కూడా తన కోసమే తపించాలని కోరుకునేవాడు).

• ఇదానీమ్ = ఇప్పుడు,

• ఇయమ్ రజనిః అపి = ఈ రాత్రి కూడా,

• విరామమ్ యాతి = ముగింపునకు వస్తున్నది (తెల్లవారుతోంది).

• మమ వచనమ్ = నా మాటను,

• కురు = ఆలకించు/ఆచరించు.

• సత్వర రచనమ్ = త్వరగా ప్రయాణాన్ని సిద్ధం చేసుకుని,

• మధురిపు కామమ్ = మధుసూదనుడైన ఆ కృష్ణుని కోరికను,

• పూరయ = తీర్చుము.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుడు ఎంతో స్వాభిమానం, పట్టుదల ఉన్నవాడు. ఆయన నిన్ను ఎంతగా ప్రేమిస్తున్నాడో, నీ అంతట నువ్వే వచ్చి తనను కలుసుకోవాలని అంతే పంతంతో ఉన్నాడు. ఇటు చూస్తే రాత్రి సమయం కూడా ముగిసిపోతోంది. కాబట్టి ఇకనైనా నా మాట విని, ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా వెంటనే బయలుదేరి, ఆ మధువైరియైన కృష్ణుడి మనోరథాన్ని నెరవేర్చు.

విశేషములు

• హరిరభిమానీ: ఇక్కడ కృష్ణుడి మానసిక స్థితిని సఖి చక్కగా విశ్లేషించింది. ఆయన నిన్ను వదలలేడు, అలాగని తన పురుషాహంకారాన్ని, గౌరవాన్ని పక్కన పెట్టి నీ దగ్గరకు రాలేడు; అందుకే పొదరింట్లో ఉండి వేణువుతో నిన్ను పిలుస్తున్నాడు. ఇద్దరి పంతాల వల్ల రాత్రి గడిచిపోతే సమాగమ భాగ్యం దక్కదు కాబట్టి, రాధనే చొరవ తీసుకోమని హితవు పలుకుతోంది.

చివరి చరణం (15వ శ్లోకం)

సాహిత్యం: శ్రీజయదేవే కృతహరిసేవే భణతి పరమరమణీయమ్ ।

ప్రముదితహృదయం హరిమతిసదయం నమత సుకృతకమనీయమ్ ॥

(ధీరసమీరే యమునాతీరే వసతి వనే వనమాలీ...)

ప్రతిపదార్థము

• కృత హరి సేవే = శ్రీహరి సేవ యందు సదా నిమగ్నుడైన,

• శ్రీ జయదేవే = శ్రీ జయదేవ కవి,

• పరమ రమణీయమ్ = అత్యంత సుందరమైనదిగా,

• భణతి = పలుకుతున్న (రచించిన ఈ గీతాన్ని ఆలకిస్తూ),

• ప్రముదిత హృదయమ్ = ఎల్లప్పుడూ ఆనందభరితమైన హృదయము కలవాడును,

• అతి సదయమ్ = అపారమైన దయాగుణము కలవాడును,

• సుకృత కమనీయమ్ = పుణ్యము చేత మాత్రమే పొందదగిన పరమ సుందరుడును అయిన,

• హరిమ్ = ఆ శ్రీకృష్ణుడికి,

• నమత = (ఓ భక్తులారా!) నమస్కరించండి.

తాత్పర్యము

శ్రీహరి పాదసేవకే అంకితమైన జయదేవ మహాకవి సర్వ శ్రేష్ఠము, పరమ రమణీయము అయిన ఈ అష్టపదిని గానం చేస్తున్నాడు. ఓ సాధు సజ్జనులారా, భక్తులారా! పరమ దయామయుడు, సదా ప్రసన్న హృదయుడు, కేవలం పూర్వపుణ్య పరిపాకం చేత మాత్రమే లభ్యమయ్యే ఆ దేవదేవుడైన శ్రీకృష్ణుడిని మీ నిర్మలమైన హృదయాలతో సదా స్మరిస్తూ, ఆయనకు ప్రణామములు అర్పించండి.

విశేషములు

• కృతహరిసేవే: జయదేవుడు తనను తాను కేవలం ఒక కవిగా కాకుండా, భగవంతుని సేవకుడిగా భావించుకున్నాడు. భగవద్భక్తితో నిండిన హృదయం నుండి వచ్చిన కావ్యం కాబట్టే, దీనిని ఆలకించినప్పుడు భగవంతుడు కూడా అమితంగా ఆనందిస్తాడని నమ్మకం.

• సుకృత కమనీయమ్: శ్రీకృష్ణుడి దివ్య మంగళ స్వరూపం కేవలం కంటికి కనిపించే అందం కాదు. అది భక్తుల అంతఃచేతనలో లీలలుగా స్ఫురించే ఒక ఆధ్యాత్మిక అనుభూతి. ఆ రూపాన్ని దర్శించాలన్నా, ఈ మధురమైన రాధాకృష్ణ తత్త్వాన్ని గ్రహించాలన్నా ఎంతో పుణ్యం (సుకృతం) ఉండాలని కవి ఇక్కడ ప్రశంసించారు.

దీనితో 11వ అష్టపది (ధీరసమీరే...) పూర్తిగా ముగిసింది.