07. హరిహరి హతాదరతయా

జయదేవ కవి విరచిత ‘గీత గోవిందం’ లోని ప్రసిద్ధమైన 7వ అష్టపది (రాధికా విరహ వర్ణన లేదా కృష్ణుని పశ్చాత్తాపం)  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం, విశేషాలతో కూడిన వివరణ 29 -05 -2026

7వ అష్టపది వివరాలు

• రాగము: గుర్జరీ (గుర్జరి)

• తాళము: యతి తాళము

• కవి: జయదేవుడు

పల్లవి (Refrain)

హరిహరి హతాదరతయా గతా సా కుపితేవ ॥

• ప్రతిపదార్థము:

  • హరి హరి! = అయ్యో! ఎంత కష్టం! (శ్రీకృష్ణుడి ఆవేదనను తెలిపే అవ్యయం)

  • హతాదరతయా = (నా వల్ల) ఆదరణ లోపించడం వలన (తనను నిర్లక్ష్యం చేశాననే భావనతో)

  • సా = ఆ రాధ

  • కుపితా ఇవ = కోపగించుకున్నదానిలా / అలక పూనినదానిలా

  • గతా = వెళ్ళిపోయినది.

• తాత్పర్యము: అయ్యో! ఎంత ఘోరం జరిగిపోయింది! నా ప్రవర్తన వల్ల తగిన ఆదరణ, గౌరవం దక్కలేదని భావించి, ఆ రాధ నాపై తీవ్రమైన కోపంతో/అలకతో ఇక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయింది.

మొదటి చరణము

మామియం చలితా విలోక్య వృతం వధూనిచయేన । సాపరాధతయా మయాపి న వారితాతిభయేన ॥

• ప్రతిపదార్థము:

  • వధూ-నిచయేన = గోపికల సమూహముచే / యువతుల గుంపుచే

  • వృతం = చుట్టూ ముట్టబడి ఉన్న (గోపికల మధ్య ఉన్న)

  • మాం = నన్ను

  • విలోక్య = చూసి

  • ఇయం = ఈమె (ఈ రాధ)

  • చలితా = (సహించలేక ఇక్కడి నుండి) కదిలి వెళ్ళిపోయినది.

  • సాపరాధతయా = నేను తప్పు చేసినవాడిననే భావన (నేర భావన) ఉండటం వల్ల

  • మయా అపి = నా చేత కూడా

  • అతి-భయేన = మిక్కిలి భయముతో

  • న వారితా = (ఆమెను) ఆపలేకపోయాను / అడ్డుకోలేకపోయాను.

• తాత్పర్యము: నేను ఎందరో గోపికల మధ్య నవ్వుతూ, ఆడుతూ ఉండటం చూసి రాధ తట్టుకోలేకపోయింది. నన్ను చూసి అసూయతో, ఆవేదనతో అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయింది. ఆమె అలా వెళ్తుంటే, "నేను తప్పు చేశాను, వేరే గోపికలతో ఉండి రాధ మనసు గాయపరిచాను" అనే నేర భావన, భయం నాలో కలగడం వల్ల, ఆమెను ఆపే ధైర్యం లేక అలానే ఉండిపోయాను.

విశేషములు

• కృష్ణుని పశ్చాత్తాపం: సర్వేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు ఇక్కడ ఒక సామాన్య ప్రేమికుడిలా రాధ ఎడబాటుకు తల్లడిల్లిపోతున్నాడు. తన తప్పును తాను తెలుసుకుని పశ్చాత్తాపపడటం ఈ చరణంలో కనిపిస్తుంది.

• నాయక లక్షణం: ఇక్కడ కృష్ణుడు 'శఠ నాయకుడి'గా (మరొకరిపై అనురక్తి ఉండి, ప్రియురాలి ముందు తప్పు చేసినట్లు నటించేవాడు) ప్రవర్తించినందుకు భయపడుతున్నాడు. రాధ 'మానవతి' (ప్రేమ కోపంతో కూడిన అలక కలిగిన నాయిక) గా దర్శనమిస్తుంది.

• భావోద్వేగం: "హరి హరి" అనే పదం కృష్ణుడి గుండెల్లోని తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని, రాధ పట్ల ఉన్న అమితమైన ప్రేమను స్పష్టం చేస్తోంది. లోకాన్ని మోహింపజేసే కృష్ణుడిని, రాధాకృష్ణుల నిరుపమాన ప్రేమ మోహింపజేస్తోందని కవి ఇక్కడ అద్భుతంగా వర్ణించారు.

7వ అష్టపది - రెండవ చరణము

• రాగము: గుర్జరీ

• తాళము: యతి తాళము

చరణము

కిం కరిష్యతి కిం వదిష్యతి సా చిరం విరహేణ । కిం ధనేన జనేన కిం మమ జీవితేన గృహేణ ॥ హరిహరి హతాదరతయా గతా సా కుపితేవ ॥ (ధ్రువము)

ప్రతిపదార్థము

• సా = ఆ రాధిక

• చిరం విరహేణ = దీర్ఘకాలంగా (నన్ను విడిచి ఉండటం వల్ల కలిగే) విరహ వేదన చేత

• కిం కరిష్యతి = (ఆ రసరాజ్య స్థితిలో) ఏమి చేయగలదో?

• కిం వదిష్యతి = (తన సఖులతో నా గురించి) ఏమని పలకగలదో?

• మమ = నాకు (రాధ లేని నా జీవితంలో)

• ధనేన కిం = సంపదతో ఏమి ప్రయోజనం?

• జనేన కిం = బంధుమిత్రులతో ఏమి ప్రయోజనం?

• గృహేణ కిం = ఈ ఇల్లు/భవనంతో ఏమి ప్రయోజనం?

• జీవితేన కిం = నా ఈ ప్రాణముతో / జీవితముతోనే ఏమి ప్రయోజనం?

• హరిహరి! = అయ్యో! ఎంత కష్టం!

• హతాదరతయా = (నా వల్ల) ఆదరణ లోపించడం వలన

• గతా సా కుపితేవ = ఆ రాధ కోపగించుకున్నదానిలా వెళ్ళిపోయినది.

తాత్పర్యము

నా నుండి విడిపోయి, సుదీర్ఘమైన విరహ తాపంతో బాధపడుతున్న ఆ రాధ ఇప్పుడు ఏ స్థితిలో ఉందో కదా! ఆమె తన ఆవేదనతో ఏమి చేస్తుందో, నా నిష్ఠూర ప్రవర్తనను తలచుకుని తన మనసులో ఏమని క్షోభిస్తుందో, తన చెలికత్తెలతో నా గురించి ఏమని నిందిస్తుందో నేను ఊహించలేకపోతున్నాను.

నా సర్వస్వమైన రాధ నా పక్కన లేనప్పుడు ఈ అపారమైన గోధన సంపద గానీ, నన్ను ఆశ్రయించి ఉన్న ఈ జనులు గానీ, నా సుందరమైన గృహము గానీ, ఆఖరికి నా ఈ ప్రాణము గానీ నాకు పూర్తిగా నిరర్థకము. ఆమె లేని జీవితం శూన్యం.

విశేషములు

• విరహ తీవ్రత: సాధారణంగా నాయక-నాయికల విరహంలో నాయిక దుఃఖించడం సహజం. కానీ ఇక్కడ జగన్నాథుడైన శ్రీకృష్ణుడే, రాధా విరహాన్ని తట్టుకోలేక తన ప్రాణం, ఇల్లు, సంపద అన్నీ వ్యర్థమని విలపించడం ద్వారా రాధాకృష్ణుల అభేద తత్త్వం, రాధా ప్రేమ యొక్క సర్వోత్కృష్టత వ్యక్తమవుతున్నాయి.

• కృష్ణుడి ఆర్తి: "కిం... కిం..." (ఏమి చేయును? ఏమని పలుకును?) అనే ఆవృత్తిలో కృష్ణుడి మనస్సులోని ఆందోళన, తత్తరపాటు, ఆమెపై గల అమితమైన అపరాధ భావన (Guilt) స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

• భక్తి భావన: గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ఈ శ్లోకం భగవంతుడు భక్తుడి ప్రేమ కోసం ఎంతగా పరితపిస్తాడో చెప్పడానికి పరమ నిదర్శనంగా భావిస్తారు.

7వ అష్టపది - మూడవ చరణము

• రాగము: గుర్జరీ

• తాళము: యతి తాళము

చరణము

చింతయామి తదాననం కుటిలభ్రు కోపభరేణ । శోణపద్మమివోపరి భ్రమతాకులం భ్రమరేణ ॥ హరిహరి హతాదరతయా గతా సా కుపితేవ ॥ (ధ్రువము)

ప్రతిపదార్థము

• కోప-భరేణ = మిక్కిలి కోపము చేత / అలిగిన కారణమున

• కుటిలభ్రు = ముడివడిన (వంకరైన) కనుబొమ్మలు కలిగిన

• తత్-ఆననం = (రాధ యొక్క) ఆ ముఖమును

• చింతయామి = నేను (హృదయంలో) ధ్యానిస్తున్నాను / తలచుకుంటున్నాను.

• (ఆ ముఖము ఎట్లున్నదనగా):

  • ఉపరి = పైభాగమున / పైన

  • భ్రమతా = తిరుగుచున్న (ఝంకారం చేస్తూ వాలుతున్న)

  • భ్రమరేణ = తుమ్మెద చేత

  • ఆకులం = చలింపచేయబడుతున్న (ఆవరించబడిన)

  • శోణ-పద్మమ్ ఇవ = ఎర్రతామర పువ్వు వలె ఉన్నది.

• హరిహరి! = అయ్యో! ఎంత కష్టం!

• హతాదరతయా = ఆదరణ లోపించడం వలన

• గతా సా కుపితేవ = ఆ రాధ కోపగించుకున్నదానిలా వెళ్ళిపోయినది.

తాత్పర్యము

తీవ్రమైన అలిక వల్ల కనుబొమ్మలు ముడివడి, ఎర్రబడిన నా ప్రియతమ రాధ ముఖపద్మాన్ని నేను మనసారా తలచుకుంటున్నాను. కోపంతో ఎర్రబడిన ఆమె ముఖం ఒక సుందరమైన ఎర్రతామర పువ్వులా ఉంటే, ఆగ్రహంతో కదలాడుతున్న ఆమె నల్లని కనుబొమ్మలు ఆ తామరపువ్వు పైభాగంలో ఝంకారం చేస్తూ తిరుగుతున్న నల్లని తుమ్మెదలా ప్రకాశిస్తున్నాయి. అటువంటి అద్భుతమైన, ప్రణయకోప సమ్మేళన రూపాన్ని తలచుకుంటూ నేను విలపిస్తున్నాను.

విశేషములు

• అలంకార సౌందర్యం (వాక్యార్థోపమ): జయదేవ కవి ఈ చరణంలో అద్భుతమైన ఉపమాలంకారాన్ని (వాక్యార్థోపమ) ప్రదర్శించారు.

  • రాధ ముఖం = ఎర్రతామర పువ్వు (శోణపద్మం)

  • నల్లని కనుబొమ్మలు = భ్రమరం (తుమ్మెద)

  • కోప తాపం = పద్మం యొక్క ఎరుపుదనం

• కృష్ణుడి భావచిత్రణ: కృష్ణుడు రాధను కేవలం భౌతికంగానే కాకుండా, ఆమె అలకలోని అందాన్ని కూడా ఆరాధిస్తున్నాడు. సాధారణంగా నల్లని కనుబొమ్మలు ముడిపడినప్పుడు ముఖం వికృతంగా తోచవచ్చు, కానీ రాధాదేవి ప్రణయకోపం కృష్ణుడికి ఎర్రతామరపై వాలిన తుమ్మెద అంత రమణీయంగా కనిపిస్తోంది.

• మానసిక స్థితి: భయము, భక్తి, ప్రణయార్తి కలగలిసిన కృష్ణుడి పశ్చాత్తాప స్థితికి ఈ వర్ణన పరాకాష్ఠ.

7వ అష్టపది - నాల్గవ చరణము

• రాగము: గుర్జరీ

• తాళము: yati తాళము (యతి తాళము)

చరణము

తామహం హృది సఙ్గతామనిశం భృశం రమయామి । కిం వనేऽనుసరామి తామిహ కిం వృథా విలపామి ॥ హరిహరి హతాదరతయా గతా సా కుపితేవ ॥ (ధ్రువము)

ప్రతిపదార్థము

• అహం = నేను (శ్రీకృష్ణుడు)

• హృది = నా హృదయమునందు / మనస్సులోనే

• సఙ్గతామ్ = ఎల్లప్పుడూ నాతో కలిసి ఉన్న (నన్ను లీనమై ఉన్న)

• తామ్ = ఆ రాధను

• అనిశం = రాత్రింబగళ్ళు (ఎల్లవేళలా)

• భృశం = మిక్కిలి అధికముగా / గాఢముగా

• రమయామి = ఆనందింపజేస్తున్నాను (ఆమెతో కలిసి క్రీడిస్తున్నాను).

• (అటువంటప్పుడు):

  • తామ్ = ఆ రాధ కొరకు

  • వనే = ఈ అడవిలో

  • కిం అనుసరామి = ఎందుకు వెతుకుతూ అనుసరించాలి?

  • ఇహ = ఇక్కడ (ఈ బాహ్య ప్రపంచంలో)

  • వృథా = వ్యర్థముగా

  • కిం విలపామి = ఎందుకు ఏడ్వాలి / విలపించాలి?

• హరిహరి! = అయ్యో! ఎంత కష్టం!

• హతాదరతయా = నా నిర్లక్ష్యం వల్ల ఆదరణ లోపించడం వలన

• గతా సా కుపితేవ = ఆ రాధ కోపగించుకున్నదానిలా వెళ్ళిపోయినది.

తాత్పర్యము

నా అంతరంగంలో కలిగిన అంతఃస్ఫురణ వల్ల నాకు ఒక సత్యం బోధపడింది. నా ప్రాణేశ్వరి అయిన రాధ నిజానికి నన్ను విడిచి ఎక్కడికీ వెళ్ళలేదు; ఆమె రాత్రింబగళ్ళు నా హృదయ మందిరంలోనే నాతో నిరంతరం ముడిపడి ఉంది. నా మనసులోనే ఆమెను గాఢంగా కౌగిలించుకుంటూ, ఆమెతో ప్రణయ సామ్రాజ్యంలో విహరిస్తున్నాను.

నా హృదయంలోనే సదా నిలిచి ఉన్న రాధను బాహ్యంగా ఈ దట్టమైన అడవుల్లో చెట్ల వెంబడి వెతకడం ఎందుకు? ఆమె నాలోనే ఉన్నప్పుడు, ఆమె దూరమైందని భావించి ఇక్కడ ఒంటరిగా కూర్చుని నేను వ్యర్థంగా ఎందుకు విలపించాలి?

విశేషములు

• అంతరంగ లీల (స్ఫూర్తి): విరహ తాపం పరాకాష్ఠకు చేరినప్పుడు భక్తుడికి లేదా ప్రేమికుడికి బాహ్య ప్రపంచం మరుగై, అంతరంగంలోనే ప్రియతముడి (లేదా భగవంతుడి) సాక్షాత్కారం కలుగుతుంది. దీనినే 'స్ఫూర్తి' అంటారు. కృష్ణుడు ఇక్కడ ఆ దివ్య స్థితిని అనుభవిస్తున్నాడు.

• భావ వైరుధ్యం: ఈ శ్లోకంలో కృష్ణుడిలోని ద్వంద్వ స్థితి కనిపిస్తుంది. ఒకవైపు హృదయంలో రాధ దర్శనమిచ్చి ఆనందింపజేస్తుంటే, మరోవైపు ఆమె బాహ్యంగా వెళ్ళిపోయిందనే బాధ "హరి హరి" అనే పల్లవి ద్వారా తిరిగి పలకరిస్తోంది.

• రాధామాధవ తత్త్వం: రాధ కేవలం ఒక బాహ్య వ్యక్తి కాదు, ఆమె కృష్ణుడి యొక్క 'హ్లాదినీ శక్తి' (ఆనంద స్వరూపిణి). శక్తి శక్తుడిని విడిచి ఉండదు అనే పరమ సత్యాన్ని జయదేవుడు ఈ చరణంలో అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు.

7వ అష్టపది - ఐదవ చరణము

• రాగము: గుర్జరీ

• తాళము: యతి తాళము

చరణము

తన్వి ఖిన్నమసూయయా హృదయం తవాకలయామి । తన్న వేద్మి కుతో గతాసి న తేన తే౽నునయామి ॥ హరిహరి హతాదరతయా గతా సా కుపితేవ ॥ (ధ్రువము)

ప్రతిపదార్థము

• తన్వి! = ఓ సుకుమారమైన శరీరం కలదానా! / ఓ కృశంగీ! (రాధా!)

• తవ హృదయం = నీ హృదయము

• అసూయయా = (నేను ఇతర గోపికలతో ఉండటం చూసి కలిగిన) అసూయ చేత / ఈర్ష్య వల్ల

• ఖిన్నం = నొచ్చుకున్నదని / అమితమైన బాధకు గురైనదని

• ఆకలయామి = నేను గ్రహిస్తున్నాను / తెలుసుకుంటున్నాను.

• తత్ = కానీ ఆ కారణంగా

• కుతః = ఎక్కడికి

• గతా అసి = వెళ్ళిపోయావో

• న వేద్మి = నేను తెలుసుకోలేకపోతున్నాను.

• తేన = ఆ కారణము చేతనే (నువ్వు ఉన్న చోటు తెలియకపోవడం వల్లే)

• తే = నిన్ను

• న అనునయామి = బ్రతిమాలలేకపోతున్నాను / ప్రసన్నం చేసుకోలేకపోతున్నాను.

• హరిహరి! = అయ్యో! ఎంత కష్టం!

• హతాదరతయా = ఆదరణ లోపించడం వలన

• గతా సా కుపితేవ = ఆ రాధ కోపగించుకున్నదానిలా వెళ్ళిపోయినది.

తాత్పర్యము

ఓ సుకుమారమైన రాధా! నేను వేరే గోపికలతో కలిసి క్రీడించడం చూసి నీ మనసు ఎంతగానో గాయపడిందని, నాపై తీవ్రమైన అలక, అసూయలతో నీ హృదయం నిండిపోయిందని నేను పూర్తిగా అర్థం చేసుకోగలను. నీ బాధకు కారణం నేనే.

కానీ, ఆ కోపంతో నువ్వు ఈ అడవిలో ఎటు వైపు వెళ్ళిపోయావో నాకు తెలియడం లేదు. నువ్వు ఉన్న స్థావరం నాకు తెలిస్తే కదా, నేను నీ దగ్గరకు వచ్చి, నీ పాదాలపై పడి, నిన్ను అనునయించి, నా తప్పును క్షమించమని వేడుకునేది! నువ్వు కనిపించకపోవడం వల్లే నేను నిన్ను శాంతింపజేయలేకపోతున్నాను.

విశేషములు

• భావావేశం (స్ఫూర్తి యొక్క వెల్లువ): గత చరణంలో అంతరంగంలోనే రాధను చూసిన కృష్ణుడు, ఈ చరణంలోకి వచ్చేసరికి ఆ తీవ్రమైన భావోద్వేగంలో ఆమె నిజంగానే తన కళ్ళముందు ఉన్నట్లు భ్రమించి నేరుగా "తన్వి!" (ఓ సుకుమారీ) అని సంబోధిస్తున్నాడు.

• అపరాధ భావన & నమ్రత: ఇక్కడ భగవంతుడైన కృష్ణుడు సర్వశక్తిమత్వాన్ని పక్కనపెట్టి, కేవలం రాధా ప్రేమను కోరుకునే సామాన్య ప్రియుడిగా కనిపిస్తాడు. "నువ్వు ఎక్కడున్నావో తెలిస్తే నీ పాదాలు పట్టుకుని బ్రతిమాలేవాడిని" అనే భావన కృష్ణుడికి రాధ పట్ల ఉన్న అపారమైన గౌరవాన్ని, ప్రేమాధిక్యతను సూచిస్తుంది.

• నాయికా లక్షణం: ఇక్కడ రాధ 'ఖండిత' మరియు 'ఈర్ష్యా కషాయిత హృదయ' కలిగిన నాయికగా వర్ణించబడింది. తన ప్రియుడు అన్యకాంతలతో ఉండటం చూసి సహించలేని ఉదాత్త ప్రణయ కోపం ఆమెది.

7వ అష్టపది - ఆరవ చరణము

• రాగము: గుర్జరీ

• తాళము: యతి తాళము

చరణము

దృశ్యసే పురతో గతా గతమేవ మే విదధాసి । కిం పురేవ ససంభ్రమం పరిరంభణం న దదాసి ॥ హరిహరి హతాదరతయా గతా సా కుపితేవ ॥ (ధ్రువము)

ప్రతిపదార్థము

• (ఓ రాధా!)

• మే = నా యొక్క

• పురతః = కళ్ళ ముందే (ఎదురుగానే)

• దృశ్యసే = కనిపిస్తున్నావు.

• (కానీ కేవలం)

• గతా-గతమేవ = వచ్చి వెళ్ళడమును మాత్రమే (రాకపోకలను మాత్రమే)

• విదధాసి = చేయుచున్నావు.

• పురా ఇవ = మునుపటి వలె (పూర్వం లాగా)

• స-సంభ్రమం = (ప్రేమాతిశయంతో కూడిన) తొందరపాటుతో / ఆతురతతో

• పరిరంభణం = గాఢ కౌగిలింతను

• కిం న దదాసి = ఎందుకు ఇవ్వడం లేదు?

• హరిహరి! = అయ్యో! ఎంత కష్టం!

• హతాదరతయా = ఆదరణ లోపించడం వలన

• గతా సా కుపితేవ = ఆ రాధ కోపగించుకున్నదానిలా వెళ్ళిపోయినది.

తాత్పర్యము

ఓ రాధా! నువ్వు నా కళ్ళెదుటే తిరుగుతున్నట్లు నాకు కనిపిస్తూనే ఉన్నావు. ఇటు వస్తున్నావు, అటు వెళ్తున్నావు... కానీ కేవలం అలా వచ్చి వెళ్ళిపోతూ నన్ను ఊరిస్తున్నావు తప్ప నా దగ్గరకు రావడం లేదు. గతంలో నాపై అలిగినా, ఆ తర్వాత ప్రేమోద్వేగంతో పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చి నన్ను ఆత్రుతగా గాఢంగా కౌగిలించుకునేదానివి కదా! మరి ఇప్పుడు అంతటి ఆలింగనాన్ని నాకు ఎందుకు ఇవ్వడం లేదు? నాపై ఇంతటి క్రూరత్వాన్ని ఎందుకు చూపిస్తున్నావు?

విశేషములు

• భ్రమ / ఉన్మాద అవస్థ: విరహ తాపం పరాకాష్ఠకు చేరినప్పుడు కలిగే 'ఉన్మాదం' లేదా 'భ్రమ' అనే మానసిక స్థితి ఇక్కడ వర్ణించబడింది. రాధా విరహంలో మునిగిపోయిన కృష్ణుడికి సర్వం రాధామయంగానే కనిపిస్తోంది. ఆమె తన ఎదురుగా వచ్చి వెళ్తున్నట్లు భ్రాంతి కలుగుతోంది కానీ, భౌతికంగా ఆమెను తాకలేకపోవడంతో ఆయన ఆవేదన మరింత రెట్టింపవుతోంది.

• కృష్ణుడి ఆర్తి: "పురేవ ససంభ్రమం" (పూర్వంలాగే ఆత్రుతగా) అని గుర్తుచేసుకోవడం ద్వారా, వారి మధ్య ఉన్న పూర్వ ప్రణయ మధురిమలను కృష్ణుడు ఎంతగా మిస్ అవుతున్నాడో జయదేవుడు అద్భుతంగా చిత్రించారు.

• తత్వ రహస్యం: భగవంతుని కోసం భక్తుడు పరితపించే పరమ భక్తి స్థితికి ఇది సంకేతం. భగవంతుడు తన సాధకుడికి లీలగా దర్శనమిస్తూ, అంతలోనే మాయమవుతూ తనపై విరహాన్ని, తపనను పెంచే లీలను, ఇక్కడ రాధాదేవి కృష్ణుడి పట్ల ప్రదర్శిస్తోందని రసికులు భావిస్తారు.

7వ అష్టపది - ఏడవ చరణము

• రాగము: గుర్జరీ

• తాళము: యతి తాళము

చరణము

క్షమ్యతామపరం కదాపి తవేదృశం న కరోమి । దేహి సుందరి దర్శనం మమ మన్మథేన దునోమి ॥ హరిహరి హతాదరతయా గతా సా కుపితేవ ॥ (ధ్రువము)

ప్రతిపదార్థము

• (ఓ రాధా!)

• క్షమ్యతామ్ = (నా అపరాధాన్ని) క్షమించుము.

• కదాపి = ఎల్లప్పుడూ / ఎన్నడూ కూడా

• తవ = నీకు (నీ పట్ల)

• ఈదృశం = ఇటువంటి (అపరాధమును / నిర్లక్ష్యమును)

• అపరం = మరొక్కసారి

• న करोమి = చేయను.

• సుందరి! = ఓ పరమ సుందరమైనదానా!

• మమ = నాకు

• దర్శనమ్ = నీ దివ్యమైన సాక్షాత్కారమును / రూపాన్ని

• దేహి = ప్రసాదించుము (నా కళ్ళముందు నిలువుము).

• (ఎందుకనగా):

  • మన్మథేన = మన్మథుని వల్లే (విరహ తాపం చేత)

  • దునోమి = నేను తపింపజేయబడుతున్నాను / దహింపబడుతున్నాను (బాధపడుతున్నాను).

• హరిహరి! = అయ్యో! ఎంత కష్టం!

• హతాదరతయా = ఆదరణ లోపించడం వలన

• గతా సా కుపితేవ = ఆ రాధ కోపగించుకున్నదానిలా వెళ్ళిపోయినది.

తాత్పర్యము

ஓ ప్రణయ సుందరీ! రాధా! నా తప్పును తెలుసుకున్నాను, నన్ను క్షమించు. ఇకపై ఎన్నడూ, ఏ సందర్భంలోనూ నీ మనసు నొచ్చేలా ఇటువంటి తప్పును నేను మళ్లీ చేయను, ఇది నా ప్రమాణం. నీ విరహ వేదనలో, మన్మథ బాణాల తాపానికి నా శరీరం, మనసు పూర్తిగా దహించుకుపోతున్నాయి. నన్ను ఈ బాధ నుండి రక్షించడానికి ఒక్కసారి నీ సుందర రూపాన్ని నాకు చూపించి, నన్ను అనుగ్రహించు.

విశేషములు

• పశ్చాత్తాప పరాకాష్ఠ: శ్రీకృష్ణుడి ఆర్తి, శరణాగతి ఈ చరణంలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరాయి. తన సర్వ సమర్థతను మరచి, "ఇకపై ఎన్నడూ ఇలాంటి తప్పు చేయను" అని ఒక సామాన్య ప్రేమికుడిలా క్షమాపణ కోరడం ద్వారా రాధా ప్రేమ వైశిష్ట్యం ఇక్కడ లోకానికి చాటబడింది.

• నాయక లక్షణం (ధీరలలితుడు): శాస్త్ర రీత్యా ఇక్కడ కృష్ణుడు 'ధీరలలిత' నాయకుడిగా ప్రదర్శించబడ్డాడు. అంటే కళల పట్ల ఆసక్తి ఉండి, సుకుమార స్వభావంతో, ప్రేమైక జీవిగా ఉండే నాయకుడు.

• ప్రధాన రసం (విప్రలంభ శృంగారం): ఈ అష్టపది అంతటా పరస్పర అనురాగం వల్ల కలిగిన 'విప్రలంభ శృంగార రసం' (ఎడబాటు వల్ల కలిగే శృంగార రసం) ఈ శ్లోకంతో ముగింపు దశకు చేరుకుంటుంది.

• భక్తి తత్త్వం: జీవుడు (భక్తుడు) భగవంతుని కోసం పరితపించడం ఒక ఎత్తైతే, భక్తుడి ప్రేమ కోసం భగవంతుడే తల్లడిల్లిపోవడం ఈ అష్టపదిలోని మధుర భక్తి రహస్యం.

7వ అష్టపది - ఎనిమిదవ (చివరి) చరణము

• రాగము: గుర్జరీ

• తాళము: యతి తాళము

చరణము

వర్ణితం జయదేవకేన హరేరిదం ప్రవణేన । కిందుబిల్వసముద్రసమ్భవరోహిణీరమణేన ॥ హరిహరి హతాదరతయా గతా సా కుపితేవ ॥ (ధ్రువము)

ప్రతిపదార్థము

• హరేః = శ్రీకృష్ణుని యొక్క

• ఇదమ్ = (రాధా విరహ జనితమైన) ఈ విలాప వృత్తాంతము

• హరేః ప్రవణేన = శ్రీకృష్ణుని యందు అనన్యమైన భక్తి శ్రద్ధలు కలవాడును,

• కిందుబిల్వ-సముద్ర-సమ్భవ = 'కిందుబిల్వ' (కెందులి) అనే గ్రామం అనేడి క్షీరసముద్రం నుండి ఉద్భవించినవాడును,

• రోహిణీ-రమణేన = (ఆ గ్రామానికి/లోకానికి) రోహిణీ నాథుడైన చంద్రుని వంటివాడును అయిన,

• జయదేవకేన = జయదేవ కవి చేత

• వర్ణితమ్ = (అద్భుతముగా) వర్ణించబడినది.

• హరిహరి! = అయ్యో! ఎంత కష్టం!

• హతాదరతయా = ఆదరణ లోపించడం వలన

• గతా సా కుపితేవ = ఆ రాధ కోపగించుకున్నదానిలా వెళ్ళిపోయినది.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుని పాదపద్మాలపై నిరంతర భక్తిప్రపత్తులు కలిగినవాడు, 'కిందుబిల్వ' అనే పవిత్ర గ్రామం అనే సముద్రం నుండి ఉద్భవించిన పూర్ణచంద్రుని వంటివాడు అయిన జయదేవ కవి... రాధా విరహ తాపంతో శ్రీహరి పడిన ఆవేదనను, పశ్చాత్తాపాన్ని ఈ అష్టపది రూపంలో అత్యంత మధురంగా వర్ణించారు.

విశేషములు

• కవి జన్మస్థల ప్రశంస: జయదేవుడు ఈ శ్లోకంలో తన జన్మస్థలమైన 'కిందుబిల్వ' (ప్రస్తుత బెంగాల్/ఒడిశా సరిహద్దుల్లోని కెందులి గ్రామం) ను పేర్కొన్నారు. తన గ్రామాన్ని సముద్రంతోను, ఆ సముద్రం నుండి లోకానికి వెలుగునిచ్చేందుకు పుట్టిన చంద్రుడితో తన్ను తాను పోల్చుకున్నారు.

• రూపకాలంకారం:

  • కిందుబిల్వ గ్రామం = సముద్రం

  • జయదేవ కవి = రోహిణీ రమణుడు (చంద్రుడు)

  • చంద్రుడు సముద్రం నుండి పుట్టి లోకానికి వెన్నెల (అమృతాన్ని) కురిపించినట్లే, జయదేవుడు ఈ గ్రామంలో జన్మించి 'గీత గోవిందం' అనే కావ్య అమృతాన్ని లోకానికి అందించారని భావం. (అందుకే జయదేవునికి 'పీయూషవర్షి' అనే బిరుదు కూడా ఉంది).

• భక్తి లీనత: కవి ఇక్కడ "హరేః ప్రవణేన" అని తనను తాను కృష్ణుడికి లొంగిపోయిన భక్తుడిగా చెప్పుకున్నారు. రాధాకృష్ణుల విరహ లీలను కీర్తించడం ద్వారా భగవదనుగ్రహాన్ని, మోక్షాన్ని పొందవచ్చనే ఫలశ్రుతి ఈ ముగింపు చరణంలో అంతర్లీనంగా ఉంది.