Sunday, June 21, 2026

15. రమతే యమునా-పులిన-వనే


 రమతే యమునా-పులిన-వనే

రాగము: గుర్జరి

తాళము: ఏకతాళి

పల్లవి

రమతే యమునా-పులిన-వనే

విజయీ మురారిరధునా (ధ్రువము)

ప్రతిపదార్థము:

విజయీ = ప్రణయ యుద్ధంలో విజయాన్ని పొందినవాడైన, మురారిః = కృష్ణుడు, అధునా = ఇప్పుడు, యమునా-పులిన-వనే = యమునా నది తీరంలోని ఇసుక తిన్నెల అడవిలో, రమతే = తన ప్రియురాలితో కలిసి విహరిస్తూ ఆనందిస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము:

ప్రణయ కలహంలో విజేతగా నిలిచిన కృష్ణుడు, ఇప్పుడు యమునా నది తీరంలో ఉన్న మనోహరమైన వనంలో తన ప్రియురాలితో కలిసి శృంగార లీలలలో మునిగితేలుతున్నాడు.

విశేషములు:

ఇక్కడ కృష్ణుడు తనను ప్రేమించే గోపికా రమణిని పూర్తిగా తన వశం చేసుకున్నాడు. ఆ యమునా తీర వాతావరణం వారి ప్రణయ విహారానికి ఎంతో అనుకూలంగా ఉంది. ఈ పల్లవి ప్రతి చరణం చివరన పునరావృతమవుతూ, వారి శృంగార క్రీడల నిరంతరాయతను సూచిస్తుంది.

మొదటి చరణం

సముదిత-మదనే రమణీ-వదనే చుంబన-వలితాధరే

మృగమద-తిలకం లిఖతి స-పులకం మృగమివ రజనీ-కరే

ప్రతిపదార్థము:

సముదిత-మదనే = ప్రణయ వాంఛలు పూర్తిగా మేల్కొన్నట్టియు, చుంబన-వలితాధరే = ముద్దు పెట్టుకోవడానికి వీలుగా వంగిన పెదవులు కలిగినట్టియు, రమణీ-వదనే = ఆ అందమైన యువతి ముఖముపై, స-పులకం = రోమాంచంతో కూడిన శరీరము గల కృష్ణుడు, రజనీ-కరే = చంద్రుని నందు, మృగమివ = జింక గుర్తు ఉన్నట్లుగా, మృగమద-తిలకం = కస్తూరితో కూడిన బొట్టును, లిఖతి = చురుకుగా రాస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము:

ప్రేమ భావాలు నిండుగా ఉన్న ఆ సుందరి ముఖం చుంబనానికి అనువుగా దగ్గరకు వచ్చింది. కృష్ణుడు పరవశంతో, ఒళ్ళు పులకరిస్తుండగా, ఆమె ముఖంపై కస్తూరితో తిలకాన్ని దిద్దుతున్నాడు. ఆ తిలకం ఎలా ఉందంటే, నిండు చంద్రునిలో ఉండే జింక మచ్చలాగా, ఆమె చంద్రముఖానికి మరింత అందాన్ని తెచ్చిపెడుతోంది.

విశేషములు:

ఈ చరణంలో నాయిక యొక్క ముఖాన్ని చంద్రునితోనూ, కృష్ణుడు దిద్దిన కస్తూరి తిలకాన్ని చంద్రునిలోని మచ్చ (జింక) తోనూ పోల్చడం ద్వారా అద్భుతమైన ఉపమాలంకారం వ్యక్తమయింది. ప్రియురాలిని అలంకరించే నెపంతో కృష్ణుడు ఆమెను తన వైపుకు తిప్పుకుని, ముద్దు పెట్టుకుంటూ పరవశించిపోతున్నాడనే శృంగార భావన ఇక్కడ చాలా సుందరంగా వర్ణించబడింది. రాధాదేవి తన దివ్యమైన ప్రేమ భావనతో, కృష్ణుడు మరొక గోపికతో ఏ విధంగా విహరిస్తున్నాడో తన మనోనేత్రంతో ఊహిస్తూ పలికిన సందర్భమిది.

రెండవ చరణం

ఘనచయరుచిరే రచయతి చికురే తరలితతరుణాననే

కురుబకకుసుమం చపలాసుషమం రతిపతిమృగకాననే

ప్రతిపదార్థము:

తరలిత-తరుణ-ఆననే = యవ్వనంతో నిండిన యువకుల మనస్సులను చలింపజేసే ముఖము కలిగినట్టియు, ఘన-చయ-రుచిరే = దట్టమైన మేఘాల సమూహం వలె ఎంతో కాంతివంతమైనట్టియు, రతి-పతి-మృగ-కాననే = మన్మథుడనే జింక విహరించడానికి అనువైన అడవి లాంటిట్టియు, చికురే = ఆమె తలవెంట్రుకల యందు, చపలా-సుషమం = మెరుపు తీగ వంటి అందమైన కాంతిని ఇచ్చే, కురుబక-కుసుమం = గోరింట పువ్వును, రచయతి = కృష్ణుడు చక్కగా అలంకరిస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము:

యవ్వనంలో ఉన్న పురుషుల మనస్సులను అలజడికి గురిచేసే అందమైన ముఖం గల ఆ సుందరి తలవెంట్రుకలు దట్టమైన నల్లటి మేఘాల వలె ఎంతో మనోహరంగా ఉన్నాయి. ఆ దట్టమైన కురులు మన్మథుడనే జింక స్వేచ్ఛగా తిరిగే ఒక దట్టమైన అడవి లాగా భాసిస్తున్నాయి. అటువంటి నల్లని కేశపాశంలో కృష్ణుడు ఇప్పుడు ఎర్రని గోరింట పువ్వులను అమర్చుతున్నాడు. ఆ నల్లటి జుట్టులో అమర్చిన ఆ పువ్వులు, దట్టమైన నల్లమబ్బుల మధ్య మెరుస్తున్న మెరుపు తీగల్లాగా మిరుమిట్లు గొలుపుతున్నాయి.

విశేషములు:

ఈ చరణంలో నాయిక యొక్క దట్టమైన నల్లటి జుట్టును నల్లని మేఘాల తోనూ, అందులో కృష్ణుడు అలంకరించిన ఎర్రని కురుబక (గోరింట) పువ్వులను మెరుపు తీగ తోనూ పోల్చడం ఎంతో అద్భుతంగా ఉంది. ఇక్కడ కేశాలను మన్మథుని వనంగా వర్ణించడం ద్వారా శృంగార రసం మరింత గాఢంగా వ్యక్తమయింది. కృష్ణుడు తన ప్రియురాలిని ఎంతటి అనురాగంతో, పరవశంతో అలంకరిస్తున్నాడో రాధాదేవి తన విరహ వేదనతో కూడిన మనోనేత్రంతో ఇక్కడ వీక్షిస్తోంది.

మూడవ చరణం

ఘటయతి సుఘనే కుచయుగగగనే మృగమదరుచిరూషితే

మణిసరమమలం తారకపటలం నఖపదశశిభూషితే

ప్రతిపదార్థము:

నఖ-పద-శశి-భూషితే = గోటి గాట్లు అనే చంద్రునితో అలంకరించబడినట్టియు, మృగమద-రుచి-రూషితే = కస్తూరి పూత యొక్క నల్లని కాంతితో పూయబడినట్టియు, సుఘనే = ఎంతో దట్టముగా ఒకదానికొకటి తాకుతున్నట్టియు, కుచ-యుగ-గగనే = ఆకాశం వలె విశాలమైన ఆమె వక్షఃస్థలము పై, అమలం = ఎటువంటి మలినము లేని స్వచ్ఛమైన, మణి-సరం = ముత్యాల హారాన్ని, తారక-పటలం = నక్షత్రాల సమూహము వలె, ఘటయతి = కృష్ణుడు సమకూరుస్తూ అలంకరిస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము:

ఆ సుందరి యొక్క వక్షఃస్థలం ఒకదానికొకటి అంటుకుని దట్టమైన మేఘాలతో కూడిన ఆకాశం వలె ఎంతో విశాలంగా ఉండి, రతిక్రీడ వల్ల కలిగిన శ్రమను పోగొట్టడానికి పూసిన నల్లటి కస్తూరి పూతతో చీకటి రాత్రి లాగా ప్రకాశిస్తోంది. ఆ నల్లటి ఆకాశం వంటి వక్షఃస్థలంపై కృష్ణుని గోటి గాట్లు అర్ధచంద్రుని వలె మెరుస్తున్నాయి. అటువంటి మనోహరమైన చోట కృష్ణుడు ఇప్పుడు ఒక స్వచ్ఛమైన ముత్యాల హారాన్ని అలంకరిస్తున్నాడు. ఆ తెల్లటి ముత్యాల హారం చీకటి రాత్రి ఆకాశంలో మిలమిలా మెరిసే నక్షత్రాల సమూహం వలె ఎంతో అద్భుతంగా శోభిస్తోంది.

శ్రీరాధాదేవి విరహ వేదనతో పరవశించిపోతూ, కృష్ణుడు ఇప్పుడు ఏమి చేస్తుంటాడో తన ఊహాశక్తిని విస్తరిస్తూ అసంబద్ధమైన మాటలతో విలపిస్తోంది. ఆమె నిజానికి గతంలో కృష్ణుడితో తాను గడిపిన ప్రణయ లీలలను గుర్తుచేసుకుంటూ, తన దివ్యమైన ప్రేమ భావనతో కూడిన మనోనేత్రంతో చూస్తున్న విషయాలను ఇక్కడ వర్ణిస్తోంది.

రాధాదేవి తన ఊహలో ఒక అద్భుతమైన నాయికను చూస్తోంది. ఆ నాయిక, "ఇప్పుడు కృష్ణుడు నన్ను ఈ ప్రణయ యుద్ధంలో ఓడించాడు, కాబట్టి ఆయన తన విజయ ఉత్సవాన్ని జరుపుకుంటాడు" అని భావిస్తోంది. ఆ ఊహాజనిత ప్రియురాలి లక్షణాలను వర్ణిస్తూ రాధాదేవి ఇలా అంటోంది, "యమునా నది తీరంలోని ఒక వనంలో, కృష్ణుడు ఆ అందమైన యువతిని కళాత్మకంగా అలంకరిస్తూ ఆమెతో ఆడుకుంటున్నాడు. ఆ ఆకర్షణీయమైన ప్రేమికురాలి పద్మం వంటి ముఖంపై ఆయన కస్తూరితో తిలకాన్ని దిద్దుతున్నాడు, దీనివల్ల ఆమె శరీరం ఆనందంతో పులకరిస్తోంది. ఆమెను అలంకరించే నెపంతో, ఆమెను ముద్దు పెట్టుకోవాలనే ఉద్దేశంతో ఆమె ముఖాన్ని తన వైపుకు దగ్గరగా లాక్కున్నాడు. ఇలా చేయడం వల్ల ఆయనలోని ప్రణయ వాంఛ పూర్తిగా ప్రజ్వరిల్లింది, ఆయన శరీరంపై రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి. ఆయన తన భావాలను అణచుకోలేకపోతున్నాడు. ఎంతో శ్రమతో ఆయన దిద్దుతున్న ఆ తిలకం చివరకు వంకరటింకరగా మారుతోంది. ఇప్పుడు ఆమె అందం జింక గుర్తు ఉన్న నిండు చంద్రునిలా శోభిస్తోంది. ఆమె పెదవులపై, ముఖంపై ముద్దులు పెట్టుకోవడం వల్ల ఆ కస్తూరి తిలకం రంగు కృష్ణుడి పెదవులకు కూడా అంటుకుని మెరుస్తోంది."

ఆ అందమైన కేశాలు కలిగిన యువతికి ఒకదానికొకటి తాకుతూ ఉండే పెద్ద వక్షఃస్థలం ఉంది. దట్టమైన, నల్లని కస్తూరి పొడి పూయబడిన ఆ వక్షఃస్థలం, ఆయన గోటి గాట్లు అనే అర్ధచంద్రుని గుర్తులతో అలంకరించబడిన రాత్రి ఆకాశం వలె ప్రకాశిస్తోంది.

ఆయన ఆమెను మనోహరమైన ముత్యాల హారంతో అలంకరిస్తున్నాడు. అది ఆ రాత్రి ఆకాశం వంటి విశాలమైన వక్షఃస్థలంపై స్వచ్ఛమైన నక్షత్రాల సమూహాన్ని ఉంచినట్లుగా ఉంది.

శ్రీరాధాదేవి ఇలా అంటోంది, "శ్రీకృష్ణుడు ఆ ఆకర్షణీయమైన యువతి వక్షఃస్థలంపై ముత్యాల హారం రూపంలో నక్షత్రాల సమూహాన్ని అమరుస్తున్నాడు. ఆమె వక్షఃస్థలం ఆయన గోటి గాట్లు అనే అర్ధచంద్రుని గుర్తులతో శోభిస్తోంది."

ఇక్కడ ఆకాశానికి మరియు ఆమె వక్షఃస్థలానికి మధ్య ఎంతో అందమైన, వైవిధ్యమైన పోలికలు ఉన్నాయి:

వక్షఃస్థలం అనే ఆకాశం - "ఆకాశం ఎంత విశాలమైనదో, ఆమె వక్షఃస్థలం కూడా అంత విశాలమైనది." ఆకాశం అనే చిత్రం ద్వారా ఆమె వక్షఃస్థల విశాలత్వానికి సంబంధించిన స్పష్టమైన భావన ఇక్కడ ఇవ్వబడింది.

ఎంతో దట్టమైనది - "ఆ నాయిక యొక్క వక్షఃస్థలం ఎంతో దృఢంగా ఉండి, ఒకదానికొకటి అంటుకుని ఉండడం వల్ల, అది దట్టమైన, అందమైన మేఘాలతో నిండిన ఆకాశం వలె కనిపిస్తోంది."

కస్తూరి పూత యొక్క కాంతితో పూయబడినది - "గాఢమైన రతిక్రీడ వల్ల కలిగిన శ్రమ కారణంగా ఆమె వక్షఃస్థలంపై చెమట బిందువులు కారుతున్నాయి. అందువల్ల కృష్ణుడు వాటిని ఆరబెట్టడానికి కస్తూరి పొడిని పూస్తున్నాడు. రాత్రి ఆకాశం కూడా కస్తూరి వలె నల్లటి నీలి రంగును కలిగి ఉంటుంది."

గోటి గాట్లు అనే చంద్రునితో, నక్షత్రాల సమూహంతో అలంకరించబడినది - "ఆమె ముత్యాల హారం నక్షత్రాల సమూహం వలె కనిపిస్తోంది, మరియు కృష్ణుని గోళ్ల చివరల వల్ల ఏర్పడిన గుర్తులు ఆ గుండ్రటి వక్షఃస్థలం అనే రాత్రి ఆకాశంలో ప్రకాశించే అర్ధచంద్రుళ్లలా కనిపిస్తున్నాయి."

వీటన్నింటినీ కలిపి చూస్తే ఈ పోలికలు అద్భుతమైన దృశ్య రూపకాలను సృష్టిస్తాయి: ఆమె తిలకం ఒక జింక, ఆమె నొసలు చంద్రుడు, ఆమె దట్టమైన కేశపాశం సురక్షితమైన మరియు ప్రశాంతమైన అడవి. అందులోని గోరింట పువ్వులు మెరుపు తీగలు, మరియు ఆమె వక్షఃస్థలం ఆకాశంగా మారింది. ఆ ఆకాశం గోటి గాట్లు అనే చంద్రునితో, చిన్న ముత్యాలు అనే నక్షత్రాలతో మరింత అందాన్ని సంతరించుకుంది.

నాల్గవ చరణం

జితబిసశకలే మృదుభుజయుగలే కరతలనిలినీదలే

మరకతవలయం మధుకరనిచయం వితరతి హిమశీతలే

ప్రతిపదార్థము:

జిత-బిస-శకలే = తామర తూడుల యొక్క మెత్తదనాన్ని ఓడించినట్టియు, హిమ-శీతలే = మంచు వలె ఎంతో చల్లనైనట్టియు, మృదు-భుజ-యుగలే = సుకుమారమైన బాహువుల జంట కలిగినట్టియు, కర-తల-నలినీ-దలే = తామర రేకుల వంటి అరచేతులు కలిగినట్టి ఆ సుందరి యొక్క చేతులకు, మరకత-వలయం = పచ్చల మురుగలను, మధుకర-నిచయం = తుమ్మెదల సమూహము వలె, వితరతి = కృష్ణుడు అలంకరిస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము:

ఆ అందాల రాశి యొక్క బాహువులు తామర తూడుల కంటే ఎంతో సుకుమారంగా ఉన్నాయి. కృష్ణుని స్పర్శ వల్ల ఆమె కోరికల వేడి తగ్గి, ఆమె చేతులు మంచు వలె ఎంతో చల్లగా ఉన్నాయి. తామర రేకుల వలె ఎర్రగా, మనోహరంగా ఉన్న ఆమె అరచేతులకు కృష్ణుడు ఇప్పుడు పచ్చల గాజులను (మరకత మణులతో చేసిన కడియాలను) తొడుగుతున్నాడు. ఆ నల్లటి పచ్చల గాజులు ఎలా ఉన్నాయంటే, ఎర్రటి తామర రేకులపై వాలిన నల్లని తుమ్మెదల సమూహం వలె ఎంతో అందంగా శోభిస్తున్నాయి.

విశేషములు:

ఈ చరణంలో నాయిక చేతులను తామర తూడులతోనూ, అరచేతులను ఎర్రటి తామర రేకులతోనూ, ఆమెకు కృష్ణుడు తొడిగిన నల్లని పచ్చల గాజులను తుమ్మెదల సమూహంతోనూ పోల్చడం ద్వారా కవి అద్భుతమైన సాదృశ్యాన్ని సృష్టించారు. ఎర్రటి తామరపై నల్లని తుమ్మెదలు వాలినప్పుడు కలిగే దృశ్య చమత్కారం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. చేతులు చల్లగా ఉన్నాయని చెప్పడం ద్వారా, కృష్ణుని ప్రణయ సామీప్యంతో ఆమె తాపం ఉపశమించిందని ఒక భావన అయితే, ఈ గాజుల అలంకరణ ఆమెలో సరికొత్త ప్రణయ ఉత్సాహాన్ని (వేడిని) రగిలిస్తుందని వ్యాఖ్యానంలో వివరించబడింది. రాధాదేవి తన దివ్య భావనతో ఈ సుందర దృశ్యాన్ని దర్శిస్తోంది

ఐదవ చరణం

రతిగృహజఘనే విపులాపఘనే మనసిజకనకాసనే

మణిమయరసనం తోరణహసనం వికిరతి కృతవాసనే

ప్రతిపదార్థము:

రతి-గృహ-జఘనే = శృంగార క్రీడలకు నిలయమైన నితంబ భాగము కలిగినట్టియు, విపుల-అపఘనే = ఎంతో విశాలమైన, అందమైన అవయవ సౌష్ఠవము కలిగినట్టియు, మనసిజ-కనక-ఆసనే = మన్మథుని యొక్క బంగారు సింహాసనము వలె భాసిస్తున్నట్టియు, కృత-వాసనే = సుగంధ ధూపములతో తావిని అద్దినట్టి ఆ సుందరి యొక్క కటిప్రదేశము పై, తోరణ-హసనం = సుందరమైన ప్రవేశ ద్వారపు తోరణాన్ని పరిహసించే విధంగా ఉన్న, మణిమయ-రసనం = మణులతో కూడిన మొలనూలును, వికిరతి = కృష్ణుడు కామ పరవశత్వంతో వణుకుతున్న చేతులతో అలంకరిస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము:

శృంగార విహారానికి నిలయమైన ఆ సుందరి యొక్క విశాలమైన, సుందరమైన జఘన భాగం మన్మథుడనే రాజు కూర్చోవడానికి వీలైన బంగారు సింహాసనం వలె ప్రకాశిస్తోంది. తన ప్రియుడిని వశం చేసుకోవడానికి ఆమె ఆ భాగాలకు ఎంతో సుగంధభరితమైన ధూపాన్ని అద్దింది. మన్మథుడు ఆ సింహాసనాన్ని అధిష్ఠిస్తున్న శుభసమయంలో, రాజప్రసాదపు ప్రధాన ద్వారానికి కట్టే మంగళకరమైన పచ్చని తోరణం వలె, కృష్ణుడు ఆమె నడుముకు రత్నాలు పొదిగిన మొలనూలును అలంకరిస్తున్నాడు. ఆ మొలనూలు కాంతి రాజద్వారపు తోరణాల అందాన్ని కూడా వెక్కిరించేలా ఉంది.

విశేషములు:

ఈ చరణంలో నాయిక యొక్క విశాలమైన తొడలను మన్మథుని బంగారు సింహాసనంతోనూ, ఆమె ధరించిన మణిమయ మొలనూలును శుభప్రదమైన తోరణంతోనూ పోల్చడం ఎంతో మనోహరంగా ఉంది. వ్యాఖ్యానంలో 'కనక' అనే పదానికి బంగారం అనే అర్థంతో పాటు, శివునికి ప్రీతిపాత్రమైన 'ఉమ్మెత్త' (ధత్తూర) అనే అర్థాన్ని కూడా స్ఫురింపజేశారు. శివుడు మన్మథుడిని దహించివేసినా, ఇక్కడ ఆ 'కనక' (ఉమ్మెత్త/బంగారు) సింహాసనం మన్మథుని ఉద్దీపనానికి కారణమవుతోందని భావం. కృష్ణుడు ఆమెను స్పృశించగానే కామ వికారంతో చేతులు వణకడం వల్ల ఆ మొలనూలును సరిగ్గా అమర్చలేకపోయినా, ఆయన పడుతున్న ప్రణయ తాపమంతా ఈ వర్ణనలో ఎంతో చక్కగా వ్యక్తమయింది. రాధాదేవి ఈ దృశ్యాన్ని తన మనోనేత్రంతో వీక్షిస్తూ సఖికి చెపుతోంది.

ఆరవ చరణం

చరణకిసలయే కమలానిలయే నఖమణిగణపూజితే

బహిరపవరణం యావకభరణం జనయతి హృది యోజితే

ప్రతిపదార్థము:

కమలా-నిలయే = లక్ష్మీదేవికి నివాస స్థానమైనట్టియు, నఖ-మణి-గణ-పూజితే = రత్నాల వంటి గోళ్ల సమూహముతో శోభిస్తున్నట్టియు, చరణ-కిసలయే = చిగురుటాకుల వలె ఎర్రనైన సుకుమారమైన పాదములను, హృది = తన వక్షఃస్థలము నందు, యోజితే = లగ్నము చేసుకొని, యావక-భరణం = పారాణి అలకడమనే అలంకారమును, బహిర్-అపవరణం = పై పూతగా, జనయతి = కృష్ణుడు సృష్టిస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము:

ఆ గొప్ప అదృష్టవంతురాలైన యువతి యొక్క పాదాలు లక్ష్మీదేవికి నిలయాలై, చిగురుటాకుల వలె సహజంగానే ఎర్రటి కాంతితో మెరుస్తున్నాయి. ఆమె కాలి గోళ్లు అమూల్యమైన రత్నాల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి. లక్ష్మీదేవికి నిత్య నివాసమైన తన వక్షఃస్థలంపై, రతిక్రీడలో నేర్పరియైన ఆ సుందరి పాదాలను కృష్ణుడు హత్తుకున్నాడు. ఆ పాదాలను తన గుండెలకు చేర్చుకుని, తన హస్తాలతో ఆమె ఎర్రటి పాదాలకు మరింత అందాన్ని తెచ్చేలా పారాణిని పై పూతగా ఎంతో ప్రీతితో అలదుతున్నాడు.

విశేషములు:

ఈ చరణంలో నాయిక యొక్క పాదాలను చిగురుటాకులతోనూ, కాలి గోళ్లను శ్రేష్ఠమైన రత్నాలతోనూ పోల్చడం జరిగింది. 'నఖమణిగణపూజిత' అనే విశేషణం ఇటు నాయిక కాలి గోళ్లకు, అటు కృష్ణుని వక్షఃస్థలాన్ని అలంకరించిన మణుల సమూహానికి మరియు ఆమె గోటి గాట్లకు రెండింటికీ వర్తిస్తుందని వ్యాఖ్యానంలో వివరించబడింది. లక్ష్మీదేవికి నిలయమైన తన వక్షఃస్థలంపై ఆ గోపికా రమణి పాదాలను ఉంచుకుని, స్వయంగా కృష్ణుడే పారాణి పూస్తూ సేవించడం ద్వారా వారి ప్రణయ దాస్యం, శృంగార రస పరిపాకం ఇక్కడ అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకున్నాయి. రాధాదేవి ఈ అపురూప దృశ్యాన్ని తన మనోనేత్రంతో వీక్షిస్తూ విలపిస్తోంది.

ఏడవ చరణం

రమయతి సుభృశం కామపి సుదృశం ఖలహలధరసోదరే

కిమఫలమవసం చిరమిహ విరసం వద సఖి విటపోదరే

ప్రతిపదార్థము:

ఖల-హలధర-సోదరే = దుష్టుడైన బలరాముని తమ్ముడైన ఆ కృష్ణుడు, కామపి = ఎవరో ఒక, సుదృశం = అందమైన కన్నులు కలిగిన స్త్రీని, సుభృశం = ఎంతో గాఢంగా, రమయతి = సుఖపెడుతూ ఆనందింపజేస్తున్నాడు, సఖి = ఓ చెలియా, ఇహ = ఈ, విటప-ఉదరే = దట్టమైన పొదరింటి నడిమధ్యన, చిరం = ఇంతకాలం పాటు, విరసం = అనురాగరహితమైన మనస్సుతో, అఫలం = వ్యర్థముగా, కిం = ఎందుకు, అవసం = నివసించాను, వద = చెప్పుము.

తాత్పర్యము:

మూర్ఖుడు, గయ్యాళి అయిన ఆ బలరాముని తమ్ముడు కృష్ణుడు నన్ను వంచించి, ఇప్పుడు ఎవరో ఒక సుందరాంగిని గట్టిగా కౌగిలించుకుని శృంగార లీలలలో మునిగితేలుతున్నాడు. ఓ సఖీ! మరి నేనెందుకు ఈ దట్టమైన చెట్ల పొదరింట్లో ఏ రసమూ లేని విరహ వేదనతో, ఎటువంటి ఫలము లేకుండా ఇంత రాత్రి వరకు వ్యర్థంగా ఎదురుచూస్తూ కూర్చున్నాను? నాకీ అవస్థ ఎందుకు కలిగిందో నువ్వే చెప్పు.

విశేషములు:

ఈ చరణంలో రాధాదేవి యొక్క అసూయ, కోపం, విరహ తాపం పరాకాష్టకు చేరాయి. కృష్ణుడిని నిందిస్తూ ఆమె 'ఖల-హలధర-సోదర' (దుష్టుడైన నాగలి ధరించిన బలరాముని తమ్ముడు) అని సంబోధించింది. నాగలి పట్టే రైతు లాగా కృష్ణుడు కూడా పల్లెటూరి మొరటువాడని, విచక్షణ లేనివాడని ఆమె ఆక్రోశిస్తోంది. తనను మోసం చేసి, తనలాంటి మరొక మొరటు పల్లెటూరి పడుచుతో ఆయన కాలం గడుపుతున్నాడని నిందిస్తోంది. ఈ 15వ అష్టపదిలోని నాయిక 'స్వాధీనభర్తృక' (భర్తను లేదా ప్రియుడిని పూర్తిగా తన వశంలో ఉంచుకున్నది). కృష్ణుడు ఆ గోపికా రమణి యొక్క గుణాలకు లోబడి ఆమెను వదిలి రాలేకపోయాడని, అదే రాధాదేవి ఉపేక్షించబడడానికి కారణమని వ్యాఖ్యానంలో స్పష్టమైంది. రాధాదేవి తన సఖిని మౌనం వీడి, తనకు తదుపరి మార్గం చెప్పమని వేడుకుంటున్న సందర్భమిది.

ఎనిమిదవ చరణం

ఇహ రసభణనే కృతహరిగుణనే మధురిపుపదసేవకే

కలియుగచరితం న వసతు దురితం కవినృపజయదేవకే

ప్రతిపదార్థము:

ఇహ = ఈ లోకంలో, రస-భణనే = శృంగార రసభరితంగా లీలలను పలికేవాడును, కృత-హరి-గుణనే = శ్రీహరి యొక్క గుణగణాలను పదేపదే కీర్తించేవాడును, మధు-రిపు-పద-సేవకే = మధుసూదనుని పాదపద్మాలను సేవించేవాడును అయిన, కవి-నృప-జయదేవకే = కవిరాజులకే రాజైన జయదేవుని యందు, కలి-యుగ-చరితం = కలియుగ స్వభావమైన, దురితం = పాపపూరితమైన లేదా చెడు ప్రవర్తన అనేది, న వసతు = ఎన్నటికీ ప్రవేశించకుండా ఉండుగాక.

తాత్పర్యము:

శృంగార రసం నిండిన మధురమైన మాటలతో శ్రీహరి దివ్య లీలలను పలికేవాడు, ఆయన కల్యాణ గుణాలను గానం చేసేవాడు, మధురాంతకుడైన ఆ కృష్ణుని పాదపద్మాలకు పరమ సేవకుడు అయిన కవిరాజు జయదేవుని యందు కలియుగ ప్రభావం వల్ల కలిగే దోషాలు, చెడు ప్రవృత్తులు ఎన్నటికీ ప్రవేశించకుండుగాక.

విశేషములు:

ఈ ముగింపు చరణంలో జయదేవ కవి తన్ను తాను మధుసూదనుని పాద సేవకుడిగా పేర్కొంటూ భరతవాక్యాన్ని పలికారు. 'రసభణన' అనగా కేవలం లౌకిక శృంగారం కాక, భగవంతుని దివ్య శృంగార రసాన్ని భక్తిభావంతో ప్రకటించడమని వ్యాఖ్యానంలో స్పష్టమైంది. ఈ అష్టపదిలోని వర్ణనలన్నీ భక్తిరసాన్ని, ప్రణయోద్దీపనాన్ని కలిగిస్తాయి. ఎక్కడైతే ఈ దివ్యమైన శృంగార భక్తి రసం ఆవిర్భవిస్తుందో, అక్కడ కలియుగ ప్రభావం వల్ల కలిగే కామ క్రోధాది మలినాలు లేదా చీకటి శక్తులు హృదయంలో ప్రవేశించలేవని, ఈ గీతాన్ని ఆలకించే భక్తులకు కూడా ఆ కలిదోషాలు అంటవని కవి ఇక్కడ లోకకల్యాణార్థం ప్రార్థిస్తున్నారు.

No comments:

Post a Comment

24 అష్టపదుల అర్థాల లంకెలు

  24 అష్టపదుల పేర్లు - అర్థాల లంకెలు 1. ప్రలయ-పయోధి-జలే (pralaya-payodhi-jale) https://jayadevashtapadi.blogspot.com/20...