Monday, June 22, 2026

16. సఖి యా రమితా వనమాలినా

 


జయదేవ కవి విరచిత గీతగోవిందంలోని 16వ అష్టపది

సఖి యా రమితా వనమాలినా

రాగము: దేశవరాడి రాగము

తాళము: రూపక తాళము

పల్లవి

సఖి యా రమితా వనమాలినా

ప్రతిపదార్థము:

సఖి = ఓ చెలియా, యా = ఏ గోపిక అయితే, వనమాలినా = వనమాల ధరించిన ఆ శ్రీకృష్ణునిచే, రమితా = రమింపబడినదో,

తాత్పర్యము:

ఓ చెలియా! వనమాలియైన ఆ శ్రీకృష్ణుడు ఏ గోపికతో కలిసి విహరిస్తూ ఆమెను ఆనందింపజేస్తున్నాడో కదా!

విశేషములు:

విరహ వేదనలో ఉన్న రాధ తన సఖితో కృష్ణుని లీలలను తలచుకుంటూ పడే ఆరాటాన్ని ఈ పల్లవి సూచిస్తుంది. కృష్ణుడు తనను విడిచి వేరొకతెతో ఆనందిస్తున్నాడనే అసూయతో కూడిన భావం ఇందులో వ్యక్తమవుతుంది.

మొదటి చరణము

శ్లోకము:

అనిలతరలకువలయనయనేన । తపతి న సా కిసలయశయనేన ॥

ప్రతిపదార్థము:

అనిల = గాలిచేత, తరల = చలిస్తున్న, కువలయ = నల్లకలువల వంటి, నయనేన = కన్నులు కలవానిచే, సా = ఆ గోపిక, కిసలయ = లేత చిగురాకులతో కూడిన, శయనేన = శయ్యపై, న తపతి = తాపమును పొందడం లేదు,

తాత్పర్యము:

గాలికి ఊగే నల్లకలువల వంటి చంచలమైన నేత్రాలు కలిగిన కృష్ణుని సాన్నిధ్యంలో ఉన్న ఆ గోపిక, లేత చిగురాకుల పాన్పుపై శయనించినా కూడా ఎటువంటి విరహ తాపాన్ని అనుభవించడం లేదు. ఆమె కృష్ణునితో ఎంతో సంతోషంగా ఉంది.

విశేషములు:


  • ప్రశంస: కృష్ణుడు ఎంతో దయామయుడైన ప్రేమికుడు. గాలికి కదిలే నల్లకలువల వంటి అతని అందమైన కళ్ల చూపుల్లో మునిగి తేలే ఆ గోపికకు, చిగురాకుల పాన్పుపై పడుకున్నా విరహ తాపం తెలియడం లేదు. కానీ కృష్ణుడికి దూరమైన నేను మాత్రం చిగురాకుల పాన్పుపై పడుకున్నా విరహంతో కాలిపోతున్నాను అని రాధ తన బాధను చెప్పుకోవడం.

  • వ్యంగ్య విమర్శ: అసూయతో రాధ వ్యంగ్యంగా అంటోంది—ఆ వనమాలి వనంలోని ప్రకృతి అందాలను చూస్తూ పరవశించిపోయాడే తప్ప, ఆ గోపికతో సరిగ్గా రమించలేదు. గాలికి కదిలే కలువలల్లే అతని కళ్లు వేరొక ప్రేమికురాలి కోసం అటూ ఇటూ వెతుకుతున్నాయి. అందువల్ల ఆ గోపిక చిగురాకుల పాన్పుపై పడుకున్నా కృష్ణుడి ఉదాసీనత వల్ల మనోవేదనను పొందుతూనే ఉండి ఉంటుంది.

అమృతమధురమృదుతరవచనేన । జ్వలతి న సా మలయజపవనేన ॥

సఖి యా రమితా వనమాలినా ॥

ప్రతిపదార్థము:

అమృత = అమృతము వలె, మధుర = తియ్యనైనవియు, మృదుతర = మిక్కిలి కోమలమైనవియునైన, వచనేన = మాటలు కలవానిచే, సా = ఆ గోపిక, మలయజ = మలయ పర్వతం నుండి వీచే చందన, పవనేన = గాలిచేత, న జ్వలతి = వేదనతో రగిలిపోవడం లేదు, సఖి = ఓ చెలియా, యా = ఏ గోపిక అయితే, వనమాలినా = వనమాలియైన శ్రీకృష్ణునిచే, రమితా = రమింపబడినదో,

తాత్పర్యము:

ఓ చెలియా! అమృతం లాంటి తీపి, మిక్కిలి మెత్తనైన మాటలు పలికే కృష్ణునితో కూడి ఆనందించే ఆ గోపిక, మలయ పర్వతం నుండి వచ్చే చల్లని చందన వాయువు వల్ల ఎటువంటి విరహ తాపానికి లోనుకావడం లేదు, బాధతో రగిలిపోవడం లేదు.

విశేషములు:


  • ప్రశంస: కృష్ణుడు తన ప్రియురాలిని ఎంతో మధురమైన, అనునయించే మాటలతో అలరిస్తాడు. అతని అమృత వాక్కుల ఆనందంలో తేలిపోయే ఆ గోపికకు, విరహాన్ని కలిగించే మలయ మారుతం కూడా తాపాన్ని కలిగించలేదు. కానీ కృష్ణుని మధుర భాషణాలకు దూరమై, విరహంతో అలమటించే నన్ను మాత్రం ఈ చల్లని గాలి నిప్పులా దహిస్తోందని రాధ తన సఖి వద్ద ఆవేదన చెందుతోంది.

  • వ్యంగ్య విమర్శ: కృష్ణుడు ఆ గోపికతో నిజమైన ప్రేమ సుఖాన్ని పంచుకోలేదు, కేవలం తన అమృతపు తీపి మాటల వల విసిరి ఆమెను భ్రమింపజేస్తున్నాడు. కృష్ణుని కేవల మాటలకే పరిమితమైన ఆ గోపిక, మలయ మారుతం వీచినప్పుడు లోలోపల విరహ తాపంతో రగిలిపోకుండా ఎలా ఉంటుంది? కచ్చితంగా ఆమె తీవ్రమైన మనోవేదనను అనుభవిస్తూనే ఉంటుంది అని రాధ అసూయా పూర్వక వ్యంగ్యంతో అంటోంది.

నాల్గవ చరణము

శ్లోకము:

స్థలజలరుహరుచికరచరణేన । లుఠతి న సా హిమకరకిరణేన ॥

సఖి యా రమితా వనమాలినా ॥

ప్రతిపదార్థము:

స్థలజలరుహ = మెట్టతామర (స్థలపద్మము) వలె, రుచి = కాంతివంతమైన, కర = హస్తములు, చరణేన = పాదములు కలవానిచే, సా = ఆ గోపిక, హిమకర = చల్లని కిరణములు గల చంద్రుని యొక్క, కిరణేన = కిరణముల తాపముచేత, న లుఠతి = నేలపై దొర్లడం లేదు, సఖి = ఓ చెలియా, యా = ఏ గోపిక అయితే, వనమాలినా = వనమాలియైన శ్రీకృష్ణునిచే, రమితా = రమింపబడినదో,

తాత్పర్యము:

ఓ చెలియా! నేలపై పూచే తామర పుష్పాల వలె అత్యంత కాంతివంతము, శీతలము అయిన హస్తపాదాదులు కలిగిన కృష్ణుని కౌగిలిలో ఆనందించే ఆ గోపిక, చంద్రుని చల్లని వెన్నెల తగిలి విరహ తాపంతో నేలపై అటూ ఇటూ దొర్లడం లేదు. ఆమె కృష్ణుని సాన్నిధ్యంలో ప్రశాంతంగా ఉంది.

విశేషములు:


  • ప్రశంస: కృష్ణుని చేతులు, పాదాలు పద్మాల వలె చల్లదనానిని, ఉపశమనాన్ని ఇస్తాయి. అలాంటి స్వామి స్పర్శను పొందే భాగ్యవతికి, విరహాన్ని పెంచే చంద్రకిరణాలు తాపాన్ని కలిగించవు. కాబట్టి ఆమె రాత్రి వేళల్లో మంచంపై గానీ, నేలపై గానీ తాపంతో ఇటూ అటూ దొర్లవలసిన అవసరం లేదు. కానీ కృష్ణుని ఆ శీతల స్పర్శకు దూరమైన నేను మాత్రం వెన్నెల తగులుతుంటే భరించలేక విలవిలలాడుతున్నానని రాధ భావన.

  • వ్యంగ్య విమర్శ: కృష్ణుడు ఆ గోపికకు తన శీతల హస్తపాదాదుల కౌగిలింతను, నిజమైన సుఖాన్ని ఇవ్వలేదు. అతని అందాన్ని దూరం నుంచే చూస్తూ ఉండిపోయిన ఆ గోపిక, రాత్రి వేళ చంద్రుని వెన్నెల సోకినప్పుడు విరహ వేదనతో నేలపై దొర్లకుండా ఎలా ఉంటుంది? కృష్ణుని ఆదరణ కరువైనందువల్ల ఆమె కచ్చితంగా రాత్రంతా తాపంతో అటూ ఇటూ దొర్లుతూనే ఉంటుంది అని రాధ అసూయతో కూడిన వ్యంగ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తోంది.

ఐదవ చరణము

శ్లోకము:

సజలజలదసముదయ రుచిరేణ । దహతి న సా హృది విరహదవేన ॥

సఖి యా రమితా వనమాలినా ॥

ప్రతిపదార్థము:

సజల = నీటితో కూడిన, జలద = మేఘముల యొక్క, సముదయ = సమూహము వలె, రుచిరేణ = మనోహరమైన కాంతి కలవానిచే, సా = ఆ గోపిక, హృది = హృదయములో, విరహ = ఎడబాటు అనే, దవేన = అడవి నిప్పు చేత (విరహతాపము చేత), న దహతి = కాల్చబడడం లేదు, సఖి = ఓ చెలియా, యా = ఏ గోపిక అయితే, వనమాలినా = వనమాలియైన శ్రీకృష్ణునిచే, రమితా = రమింపబడినదో,

తాత్పర్యము:

ఓ చెలియా! నీటితో నిండిన నల్లని నూతన మేఘమాల వలె ఎంతో మనోహరమైన, చల్లనైన రూపము కలిగిన కృష్ణునితో కూడి ఆనందించే ఆ గోపిక, తన హృదయంలో విరహమనే అడవి నిప్పు (దావానలం) వల్ల ఎటువంటి వేదనను, తాపాన్ని పొందడం లేదు. ఆమె కృష్ణుని ప్రేమ వర్షంలో తడుస్తూ హాయిగా ఉంది.

విశేషములు:

ఈ చరణానికి వ్యాఖ్యాతలు రెండు రకాల అర్థాలను చెప్పారు.

  • ప్రశంస: కృష్ణుడు నల్లని మేఘం లాంటివాడు. మేఘం ఎలాగైతే చల్లని వర్షాన్ని కురిపించి అడవి నిప్పును చల్లారుస్తుందో, అలాగే కృష్ణుడు తన ప్రేమను కురిపించి ఆ గోపిక హృదయంలో విరహ తాపం లేకుండా చూస్తున్నాడు. స్వామి ఆదరణ పొందుతున్న ఆ భాగ్యవతికి ఎడబాటు అనే విషం వంటి తీవ్ర వేదన ఎలా తెలుస్తుంది? ఆ బాధ అంతా నాకే తెలుసు అని రాధ తన సఖి వద్ద పలవరిస్తోంది.

  • వ్యంగ్య విమర్శ: నల్లని మేఘం లాంటి అందం గల ఆ కృష్ణుడు ఆ గోపికకు కేవలం దూరం నుంచే దర్శనమిచ్చాడు తప్ప, ఆమెతో నిజంగా లీనమై సుఖాన్ని ఇవ్వలేదు. చల్లని మేఘాన్ని చూసినా వర్షం కురవకపోతే చాతక పక్షి ఎలా తపిస్తుందో, అలాగే కృష్ణుని చేరలేకపోయిన ఆ గోపిక హృదయంలో విరహమనే దావానలం రేగి ఆమె లోలోపల కాలిపోకుండా ఎలా ఉంటుంది? కచ్చితంగా ఆమె తీవ్రమైన ఎడబాటు వేదనతో విలవిలలాడుతోంది అని రాధ అసూయతో కూడిన వ్యంగ్యంతో అంటోంది.

ఆరవ చరణము

శ్లోకము:

కనకనికషరుచిశుచివసనేన । శ్వసితి న సా పరిజన హసనేన ॥

సఖి యా రమితా వనమాలినా ॥

ప్రతిపదార్థము:

కనక = బంగారమును, నికష = పరీక్షించే కారు గీటురాయి పై గీసిన గీత వలె, రుచి = కాంతివంతమైన, శుచి = పవిత్రమైన (నిర్మలమైన), వసనేన = పీతాంబరము (పచ్చని వస్త్రము) ధరించినవానిచే, సా = ఆ గోపిక, పరిజన = తన చెలికత్తెల యొక్క, హసనేన = ఎగతాళి నవ్వుల వల్ల, న శ్వసితి = నిట్టూర్పులు విడవడం లేదు, సఖి = ఓ చెలియా, యా = ఏ గోపిక అయితే, వనమాలినా = వనమాలియైన శ్రీకృష్ణునిచే, రమితా = రమింపబడినదో,

తాత్పర్యము:

ఓ చెలియా! నల్లని గీటురాయి లాంటి తన శరీరంపై, పరీక్షించిన బంగారపు రేఖ వలె మెరిసిపోయే పచ్చని పట్టు వస్త్రాలను ధరించిన కృష్ణునితో కూడి ఆనందించే ఆ గోపిక, తన చుట్టూ ఉన్న చెలికత్తెల పరిహాసపు నవ్వులకు గురికావడం లేదు. అందువల్ల ఆమె బాధతో వేడి నిట్టూర్పులు విడవడం లేదు.

విశేషములు:

.

  • ప్రశంస: కృష్ణుని నల్లని మేని ఛాయపై అతని పసుపు పచ్చని వస్త్రాలు, కారు నల్లని గీటురాయిపై మెరిసే స్వచ్ఛమైన బంగారు గీతల్లా ఉన్నాయి. రాధ తన సఖితో అంటోంది—అలాంటి సుందర రూపుడైన కృష్ణుని కౌగిలిలో బంధింపబడే భాగ్యవతికి, సమాజం లేదా చెలికత్తెల వల్ల ఎటువంటి అవమానకరమైన నవ్వులు ఎదురుకావు. కానీ, కృష్ణుని చేరలేక ఒంటరిగా మిగిలిపోయిన నన్ను చూసి అందరూ ఎగతాళిగా నవ్వుతుంటే, ఆ బాధ భరించలేక నేను గుండెల్లో వేడి నిట్టూర్పులు విడుస్తున్నాను.

  • వ్యంగ్య విమర్శ: కృష్ణుడిని పొందేందుకు, అతని పీతాంబరానికి తగ్గట్టుగా ఆ గోపిక కాషాయం లేదా పసుపు రంగు వస్త్రాలు ధరించింది. కానీ కృష్ణుడు ఆమెకు దూరంగా ఉండిపోవడంతో, వైరాగ్యం పూనినట్లు ఉన్న ఆమె రూపాన్ని చూసి చుట్టూ ఉన్న చెలికత్తెలు, సేవకులు ఎగతాళిగా నవ్వుకుంటున్నారు. ఆ అవమానంతో ఆ గోపిక ఒంటరిగా కూర్చుని దీనంగా నిట్టూర్పులు విడుస్తూనే ఉండి ఉంటుంది అని రాధ అసూయతో కూడిన వ్యంగ్యంతో ఊహిస్తోంది.

ఏడవ చరణము

శ్లోకము:

సకలభువనజనవరతరుణేన । వహతి న సా రుజమతికరుణేన ॥

సఖి యా రమితా వనమాలినా ॥

ప్రతిపదార్థము:

సకల = సమస్తమైన, భువన = లోకములలోని, జన = జనులందరిలో, వర = శ్రేష్ఠుడైన, తరుణేన = యువకుడును, అతి = మిక్కిలి, కరుణేన = దయామయుడునైన వానిచే, సా = ఆ గోపిక, రుజమ్ = విరహ వేదనను (వ్యాధిని), న వహతి = భరించడం లేదు, సఖి = ఓ చెలియా, యా = ఏ గోపిక అయితే, వనమాలినా = వనమాలియైన శ్రీకృష్ణునిచే, రమితా = రమింపబడినదో,

తాత్పర్యము:

ఓ చెలియా! ఈ పదునాల్గు లోకాలలోని యువకులందరిలోనూ అత్యంత అందగాడు, శ్రేష్ఠుడు, మిక్కిలి దయామయుడు అయిన కృష్ణునితో కూడి ఆనందించే ఆ గోపిక, తన హృదయంలో ఎటువంటి ఘోరమైన విరహ వేదనను అనుభవించడం లేదు. ఆమె కృష్ణుని అపారమైన దయతో సుఖంగా ఉంది.

విశేషములు:

  • ప్రశంస: జగత్తులోని యువకులందరిలో కృష్ణుడు గొప్ప రసికుడు, పరమ దయామయుడు. తనను నమ్మిన ప్రేమికురాలిని ఎప్పుడూ నొప్పించడు. అలాంటి కృష్ణుని ఆదరణ పొందే భాగ్యవతికి నా లాగా కృశించిపోయే, దీన స్థితికి దిగజారే విరహ బాధ ఎలా తెలుస్తుంది? లోకైక సుందరుడైన ఆ కృష్ణుని ప్రేమ వర్షంలో ఆమె ఓలలాడుతోంది, నేను మాత్రం ఇక్కడ ఒంటరిగా నలిగిపోతున్నాను అని రాధ తన సఖి వద్ద పలవరిస్తోంది.

  • వ్యంగ్య విమర్శ: అసూయతో రాధ వ్యంగ్యంగా అంటోంది—ఆ గోపిక లోకంలో ఉన్న అందరు శ్రేష్ఠులైన యువకులతోనూ రమించే స్వభావం కలది. అందుకే, ఆమె కేవలం ఒక్క కృష్ణుడితోనే కాకుండా మిగిలిన అందరితోనూ ఎడబాటును పొంది ఉంటుంది. అంతమందితో విరహం కలగడం వల్లే ఆమె హృదయం నిండా భరించలేని తీవ్రమైన మనోవేదనను, బాధను మోస్తూనే ఉండి ఉంటుంది అని రాధ ఆమె చపలత్వాన్ని నిందిస్తూ మాట్లాడుతోంది.

ఎనిమిదవ చరణము

శ్లోకము:

శ్రీజయదేవభణితవచనేన । ప్రవిశతు హరిరపి హృదయమనేన ॥

సఖి యా రమితా వనమాలినా ॥

ప్రతిపదార్థము:

శ్రీజయదేవ = శ్రీ జయదేవ కవి చేత, భణిత = చెప్పబడిన (కూర్చబడిన), వచనేన = వాక్కుల రూపంలో ఉన్న, అనేన = ఈ పాట ద్వారా, హరిః అపి = ఆ శ్రీహరి కూడా, హృదయమ్ = భక్తుల యొక్క హృదయములలోనికి, ప్రవిశతు = ప్రవేశించుగాక, సఖి = ఓ చెలియా, యా = ఏ గోపిక అయితే, వనమాలినా = వనమాలియైన శ్రీకృష్ణునిచే, రమితా = రమింపబడినదో,

తాత్పర్యము:

శ్రీ జయదేవ కవి అందించిన రాధాదేవి విరహ విలాప వాక్కులతో కూడిన ఈ మధురమైన గీతం ద్వారా, ఆ శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముడు భక్తుల హృదయాలలో ప్రవేశించి, వారికి సదా ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక!

విశేషములు:

ఈ ముగింపు చరణానికి వ్యాఖ్యాతలు గొప్ప ఆధ్యాత్మిక, రసార్ద్ర అర్థాలను చెప్పారు.

  • భావ పరిపుష్టి: ఈ చరణం జయదేవ కవి స్వయంగా పలికిన మంగళాశాసనం. రాధ అనుభవించిన విరహ వేదన, అసూయ, ఆరాటాల వెనుక ఉన్నది లౌకికమైన కోపం కాదు, పరమాత్ముని కోసం తపించే జీవాత్మ వేదన. ఈ పాటను పాడేవారి, వినేవారి చెవుల ద్వారా ఆ పరమపురుషుడు వారి హృదయ పద్మాలలో స్థిర నివాసం ఏర్పరచుకుంటాడని కవి ఆకాంక్షించారు.

  • రాధా హృదయ ప్రవేశం: ఈ పాట ద్వారా శ్రీకృష్ణుడు మొదట ఎవరి హృదయంలో ప్రవేశించాలి అనే ప్రశ్నకు వ్యాఖ్యాతలు—రాధాదేవి హృదయంలో అని చెప్పారు. రాధ పడిన ఈ విరహ తాపపు మాటలను విని కృష్ణుడు కరిగిపోయి, ఆమెను అనుగ్రహించడానికి తిరిగి ఆమె హృదయంలో నిలిచిపోతాడని దీని అంతరార్థం. ఈ 16వ అష్టపదికి 'నారాయణ మదనాయాస' అని పేరు.

No comments:

Post a Comment

24 అష్టపదుల అర్థాల లంకెలు

  24 అష్టపదుల పేర్లు - అర్థాల లంకెలు 1. ప్రలయ-పయోధి-జలే (pralaya-payodhi-jale) https://jayadevashtapadi.blogspot.com/20...